Fayzulla Xo'jayev β Buxoro respublikasining birinchi rahbari
Fayzulla Xo'jayev jadid harakatidan chiqib, Buxoro Xalq Respublikasini boshqargan va keyin O'zbekiston hukumati raisi bo'lgan. U 1938-yilda Moskvada qatl etilgan.
Hayoti
Fayzulla Xo'jayev 1896-yilda Buxoroda, boy savdogar oilasida tug'ilgan.
Otasi amirlikdagi eng yirik savdogarlardan biri edi. U o'g'lini Moskvaga o'qishga yubordi β bu unga amirlikdan tashqaridagi dunyoni ko'rish imkonini berdi.
Fayzulla Xo'jayev 1938-yilda qatl etilgan.
Yosh buxoroliklar
Xo'jayev "Yosh buxoroliklar" harakatining yetakchilaridan biri edi.
Bu jadidchilikning Buxorodagi shakli bo'lib, amirlikda islohot o'tkazishni talab qilardi: maktab, matbuot, soliq tizimi va boshqaruvni yangilash.
Amir Olimxon dastlab yon bosgandek bo'ldi, keyin harakatni bostirdi. Ko'plab yosh buxoroliklar qatl etildi yoki qochib ketdi. Xo'jayev Toshkentga o'tib, u yerdan faoliyatini davom ettirdi.
Buxoro respublikasi
1920-yilda Qizil Armiya yordamida amirlik ag'darildi va Buxoro Xalq Sovet Respublikasi tuzildi.
Fayzulla Xo'jayev uning birinchi rahbari bo'ldi. U yosh β yigirma to'rt yoshda edi.
Uning maqsadi jadidlarnikidan kelib chiqardi: ta'lim, sanoat va madaniyatni rivojlantirish. Ammo yangi tuzum tez orada mahalliy tashabbusni cheklay boshladi.
O'zbekiston SSR
1924-yilda milliy chegaralanish o'tkazilib, O'zbekiston SSR tuzildi. Xo'jayev uning hukumati β Xalq Komissarlari Kengashi raisi bo'ldi.
U bu lavozimda o'n yildan ortiq ishladi. Sanoatlashtirish, paxta ekinini kengaytirish va ta'lim masalalari uning zimmasida edi.
Bu davrda u markaz siyosati bilan mahalliy manfaat o'rtasida muvozanat saqlashga urindi β ayniqsa paxta yakkahokimligi masalasida ehtiyot bo'lishga chaqirdi.
Qatag'on
1937-yilda Xo'jayev hibsga olindi.
U 1938-yilda Moskvada o'tkazilgan ochiq sud jarayonida ayblanuvchi sifatida chiqdi β bu Buxarin ishi deb ataladigan mashhur jarayon edi. Unga davlatga xiyonat va josuslik ayblovi qo'yildi.
Sud uni o'limga hukm qildi va hukm o'sha yili ijro etildi. Ayblovlar asossiz edi; u 1965-yilda oqlangan.
Merosi
Fayzulla Xo'jayev taqdiri jadid avlodining tipik yo'lini ko'rsatadi: ular eski tuzumga qarshi chiqqan, yangi tuzumni qo'llab-quvvatlagan va oxirida o'sha tuzum tomonidan yo'q qilingan.
Buxorodagi uning uy-muzeyi bugungacha ishlaydi va XX asr boshidagi Buxoro savdogar oilasi turmushini ko'rsatadi. Uy-muzey shaklidagi yodgorlik shaxs tarixidan tashqari kundalik turmush tarixini ham saqlaydi: jihoz, hovli tuzilishi va ro'zg'or buyumlari yozma manbalarda qayd etilmagan tafsilotlarni ko'rsatadi. Shuning uchun bunday joylar davr manzarasini tiklashda qo'shimcha manba sifatida ishlatiladi.