Feruz va Xiva adabiy maktabi
Muhammad Rahimxon II, taxallusi Feruz, Xiva xonligining hukmdori va shoiri edi. Uning homiyligida Xivada gurkirab rivojlangan adabiy muhit mintaqa madaniyatiga katta iz qoldirdi.
Feruz kim edi
Muhammad Rahimxon II XIX asr ikkinchi yarmida Xiva xonligini boshqargan, shu bilan birga "Feruz" taxallusi bilan she'rlar yozgan hukmdor-shoir edi. U davlat ishlari bilan bir qatorda ilm-fan va adabiyotga katta e'tibor qaratgan.
Feruz yoshligidan yaxshi ta'lim olgan, adabiyot va san'atga alohida qiziqish bilan qaragan. Taxtga o'tirgach ham bu qiziqishini davom ettirib, uni davlat siyosatining muhim yo'nalishlaridan biriga aylantirgan.
Adabiyotga homiyligi
Feruz o'z saroyida ko'plab shoir, tarixchi va olimlarni to'plagan, ularga ijod qilish uchun sharoit yaratgan. Bu homiylik tufayli Xiva o'sha davrda Markaziy Osiyoning yirik madaniy markazlaridan biriga aylangan.
Saroyda faoliyat yuritgan ijodkorlarga moddiy qo'llab-quvvatlash, kutubxona va boshqa imkoniyatlar taqdim etilgan. Bu esa Xivada ilm-fan va adabiyotning jadal rivojlanishiga xizmat qilgan.
Feruzning o'z ijodi
Feruz o'zi ham faol ijodkor bo'lib, g'azal va boshqa she'riy janrlarda asarlar yozgan. Uning she'riyati saroy muhitiga xos nafis uslub va klassik an'analarga sodiqlik bilan ajralib turadi.
U o'z devoniga ega bo'lgan, unda turli mavzudagi she'rlar β ishq, tabiat, falsafiy mushohadalar β o'z aksini topgan. Feruz ijodi hukmdorlarning ham nozik badiiy did egasi bo'lishi mumkinligini yana bir bor tasdiqlaydi.
Xiva adabiy muhiti
Feruz davrida Xivada faoliyat yuritgan shoirlar davra-anjumanlarda o'zaro musho'ara β she'riy bahslar uyushtirgan, bu esa ijodiy raqobat va o'sishga xizmat qilgan. Bu davr Xiva adabiy maktabining eng gullab-yashnagan bosqichi hisoblanadi.
Bunday davralarda yosh shoirlar tajribali ustozlardan o'rganish imkoniga ega bo'lgan, bu esa yangi avlod ijodkorlarning tez shakllanishiga yordam bergan.
Meros va ahamiyati
Feruz davridagi adabiy faollik natijasida ko'plab qo'lyozmalar va devonlar yaratilgan, ularning bir qismi bugungi kungacha saqlanib qolgan. Bu qo'lyozmalar hozirgi kunda muzey va kutubxonalarda qadrli meros sifatida saqlanmoqda.
Bu meros Xorazm mintaqasi madaniy tarixini o'rganishda muhim manba bo'lib xizmat qiladi. Feruz davri Xiva xonligi tarixida madaniy yuksalishning yorqin namunasi sifatida qoladi.
Kutubxona va ilm-fan siyosati
Feruz Xivada yirik kutubxona tashkil etib, unga ko'plab qo'lyozma asarlar to'plagan, shuningdek bosmaxona ishini yo'lga qo'yishga ham harakat qilgan. Bu siyosat natijasida Xiva xonligi XIX asr oxirida Markaziy Osiyodagi bosma kitob nashriyoti sohasida ham ilg'or mintaqalardan biriga aylandi.