Hofiz Sheroziy β fors g'azalining eng buyuk ustasi
Hofiz Sheroziy umrining katta qismini Sherozda o'tkazgan va beshyuzga yaqin g'azal qoldirgan. Eronda uning devonidan fol ochish an'anasi bugungacha saqlanib qolgan.
Hayoti
Hofiz Sheroziy 1315-yil atrofida Sherozda tug'ilgan. Uning asl ismi Shamsiddin Muhammad edi.
"Hofiz" laqab bo'lib, Qur'onni yod bilgan kishini bildiradi β u yoshligida shu darajaga yetgan.
Saadiydan farqli, Hofiz deyarli sayohat qilmagan. Umrining katta qismi Sherozda o'tgan. U 1390-yil atrofida shu yerda vafot etgan.
G'azallari
Hofizning merosi asosan g'azallardan iborat β beshyuzga yaqin.
G'azal qat'iy shaklga ega qisqa she'r. Hofizdan oldin ham bu janrda ko'p yozilgan, ammo u uni cho'qqiga olib chiqdi deb hisoblanadi.
Uning kuchi so'zni tanlashda: har bir satr bir necha ma'noda o'qiladi. Sharob, mayxona, soqiy, ma'shuqa haqidagi tasvirlar bir vaqtda ham dunyoviy, ham tasavvufiy talqin qilinishi mumkin.
Bu ikkilik ataylab qilingan. Hofiz hech qachon aniq javob bermaydi β o'quvchi o'zi tanlaydi.
Riyokorlikka munosabati
Hofiz she'riyatining doimiy mavzusi β ikkiyuzlamachilikni fosh qilish.
U rasmiy dindorlikni, o'zini taqvodor ko'rsatib ichdan boshqacha yashaydiganlarni keskin masxara qiladi. Uning nazarida, ochiq gunohkor yashirin riyokordan afzal.
Bu keskinlik uning davrida ham sezilgan. Shu bilan birga, uning she'riyati shu qadar go'zal ediki, uni taqiqlab bo'lmadi.
Fol ochish an'anasi
Eronda Hofiz devoni bilan bog'liq o'ziga xos an'ana mavjud: kitob tasodifiy sahifadan ochiladi va chiqqan g'azal savolga javob deb talqin qilinadi.
Bu odat "fol-i Hofiz" deb ataladi va bugungacha saqlanib qolgan. Uning devoni ko'plab eron oilalarida Qur'on bilan yonma-yon turadi.
Bunday maqom hech bir boshqa shoirga nasib etmagan.
Ta'siri
Hofiz she'riyati Sharq bilan cheklanmadi.
Nemis shoiri Gyote uning ijodidan chuqur ta'sirlanib, "G'arbu Sharq devoni" to'plamini yozgan. U Hofizni o'ziga ustoz va hamsuhbat deb bilgan.
Bu diqqatga sazovor: XIV asr fors shoiri XIX asr Yevropa adabiyotiga bevosita ta'sir ko'rsatgan.
Merosi
Hofiz fors adabiyotining eng yuqori cho'qqisi sifatida qaraladi.
Uning g'azallari o'zbek tiliga tarjima qilingan; Navoiy va boshqa o'zbek shoirlari uning ta'sirini boshdan kechirgan.
Sherozdagi maqbarasi β Hofiziya β Eronning eng ko'p ziyorat qilinadigan joylaridan biri. Shoir qabrining ziyoratgohga aylanishi matnning kundalik hayotga qanchalik singib ketganini ko'rsatadi. Adabiy asar shu yo'l bilan o'quvchi turmushining bir qismiga aylanadi.