Muhammad al-Xorazmiy β algebra va algoritm asoschisi
Al-Xorazmiy IX asrda algebra faniga asos soldi va o'nlik sanoq tizimini keng tarqatdi. Uning nomidan "algoritm", kitobi nomidan esa "algebra" atamasi kelib chiqqan.
Hayoti
Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy taxminan 780-yilda Xorazmda tug'ilgan. Nomidagi nisba uning kelib chiqishini ko'rsatadi.
Umrining asosiy qismi Bag'dodda o'tgan. U xalifa al-Ma'mun tashkil etgan "Bayt ul-hikma" β Donishmandlik uyida ishlagan. Bu markazda yunon, hind va fors ilmiy asarlari arab tiliga tarjima qilinar va ular ustida yangi tadqiqotlar olib borilardi.
Bunday muassasaning mavjudligi tasodif emas edi: xalifalik turli an'analarni bir joyga to'plagan va tarjima harakati davlat ko'magida olib borilgan.
Algebra
Al-Xorazmiyning asosiy asari "Al-kitob al-muxtasar fi hisob al-jabr va-l-muqobala" deb ataladi. Nomdagi "al-jabr" so'zi Yevropa tillariga o'tib, "algebra" atamasini bergan.
Asarning yangiligi shundaki, unda tenglamalar birinchi marta umumiy usul bilan yechilgan. Undan oldin har bir masala alohida hiyla bilan hal qilinardi; al-Xorazmiy esa aniq bosqichlar ketma-ketligini ko'rsatdi. "Al-jabr" va "al-muqobala" β tenglamani soddalashtirishning ikki amali.
Muhimi, u yechimni sonlarga emas, qoidaga bog'ladi. Kitobda belgilar ishlatilmagan β hamma narsa so'z bilan bayon qilingan, ammo mantiq zamonaviy algebraga tegishli. Asar amaliy maqsad ko'zlagan: merosni bo'lish, savdo va yer o'lchash masalalari misol tariqasida keltirilgan.
Sanoq tizimi
Al-Xorazmiy hind raqamlari va o'nlik pozitsion sanoq tizimi haqida asar yozdi. Undagi asosiy g'oya β raqamning qiymati uning o'rniga bog'liq bo'lishi va nol belgisining ishlatilishi.
Bu asar keyinchalik lotin tiliga tarjima qilindi. Matn "Algoritmi dixit" β ya'ni "Al-Xorazmiy aytadi" degan so'zlar bilan boshlangani uchun muallif nomi hisoblash usulining o'ziga nom bo'lib qoldi. "Algoritm" so'zi shu yo'l bilan paydo bo'lgan.
Astronomiya va geografiya
Al-Xorazmiy astronomik jadvallar tuzgan hamda "Kitob surat al-arz" nomli geografik asar yozgan. Unda mingdan ortiq joyning koordinatalari keltirilgan.
U Ptolemey ma'lumotlarini shunchaki takrorlamadi β bir qator xatolarni tuzatdi, ayniqsa musulmon dunyosiga tegishli hududlarda. Shuningdek, al-Ma'mun buyrug'i bilan Yer meridiani uzunligini o'lchash ishlarida qatnashgan.
Merosi
Al-Xorazmiy asarlari XII asrda lotin tiliga tarjima qilinib, Yevropa matematikasining asosiy manbalaridan biriga aylandi. O'nlik raqamlar Yevropaga aynan shu yo'l bilan kirib bordi va rim raqamlarini asta-sekin siqib chiqardi.
Bugungi dasturlash va hisoblash texnikasining o'zagida turgan "algoritm" tushunchasi uning nomini saqlab kelmoqda. Urganchda olimga bag'ishlangan yodgorlik o'rnatilgan.