Imom at-Termiziy β olti hadis kitobidan birini yozgan olim
Termizda tug'ilgan Imom at-Termiziy sunniy islomdagi olti asosiy hadis to'plamidan birini yaratdi. U hadislarni ishonchlilik darajasi bo'yicha tasniflash usulini kiritgan.
Hayoti
Abu Iso Muhammad at-Termiziy 824-yilda Termiz atrofida tug'ilgan. Nomidagi nisba uning shu shahardan ekanini bildiradi.
Ilm izlab uzoq safar qilgan: Xuroson, Iroq va Hijoz shaharlarida bo'lib, ko'plab muhaddislardan hadis eshitgan. Ustozlari orasida Imom al-Buxoriy ham bor β Termiziy o'z asarlarida undan bir necha bor iqtibos keltiradi va uning fikriga tayanadi.
Umrining oxirida ko'zi ojiz bo'lib qolgan. U 892-yilda vafot etgan; maqbarasi Termiz yaqinida joylashgan va ziyoratgoh hisoblanadi.
"Sunan" to'plami
Termiziyning asosiy asari "Al-jome" deb ataladi va sunniy islomdagi olti asosiy hadis kitobidan biri sanaladi.
Uning boshqa to'plamlardan farqi tuzilishida. Termiziy har bir hadisdan keyin izoh beradi: uni qaysi olimlar qabul qilgan, qaysi huquqiy maktab unga tayanadi, rivoyatning kuchi qanday. Ya'ni kitob shunchaki to'plam emas, balki qiyosiy sharh vazifasini ham o'taydi.
Bu uni huquqshunoslar uchun alohida qulay qilgan: bitta masala bo'yicha turli qarashlarni bir joyda ko'rish mumkin edi.
Tasnif usuli
Termiziyning ilmga qo'shgan eng muhim hissasi β hadislarni ishonchlilik darajasi bo'yicha ajratish.
U rivoyatlarni "sahih" (ishonchli) va "zaif" (kuchsiz) deb ikkiga bo'lish bilan cheklanmadi, oraliq daraja β "hasan" tushunchasini keng qo'lladi. Bu shunchaki atama emas edi: ko'plab hadislar mutlaqo ishonchli ham, butunlay rad etiladigan ham emas edi, va ularni baholash uchun uchinchi daraja zarur bo'lgan.
Bu tasnif keyingi hadisshunoslikda umumiy qabul qilingan tartibga aylandi.
Shamoil
Termiziyning yana bir mashhur asari β "Ash-Shamoil al-Muhammadiya".
Unda payg'ambarning tashqi ko'rinishi, kiyimi, ovqatlanishi, muomalasi va kundalik odatlari haqidagi rivoyatlar to'plangan. Asar huquqiy masalalarga emas, shaxsiy timsolga bag'ishlangani bilan ajralib turadi va musulmon olamida keng tarqalgan.
Merosi
Termiziy to'plami olti kitob qatoriga kirgani uchun madrasa ta'limining doimiy qismi bo'lib qoldi. Darslik sifatida qo'llanilgan matn atrofida odatda o'qitish an'anasi shakllanadi: ustoz izohi, talaba yozuvi va keyingi sharhlar bir-birini to'ldirib boradi. Shu tariqa kitob nafaqat saqlanadi, balki tushuntirish qatlami bilan birga uzatiladi. Uning izohlari tufayli asar asrlar davomida faqat hadis manbai emas, huquqiy qo'llanma sifatida ham ishlatilgan.
Termiz yaqinidagi maqbarasi bugungi kunda O'zbekistondagi yirik ziyoratgohlardan biri hisoblanadi.