Iosif Stalin β Sovet Ittifoqini o'ttiz yil boshqargan rahbar
Sanoatlashtirish mablag'i qishloq xo'jaligidan olindi va kollektivlashtirish majburiy o'tkazildi. Qatag'on to'lqinida Abdulla Qodiriy, Cho'lpon va Fitrat 1938-yilda qatl etilgan.
Hayoti
Iosif Jug'ashvili 1878-yilda Gruziyada tug'ilgan. "Stalin" β uning taxallusi.
U ruhoniylar seminariyasida o'qigan, keyin inqilobiy faoliyatga o'tgan. Bir necha bor hibsga olingan va surgun qilingan.
Lenin vafotidan keyin u raqiblarini bosqichma-bosqich chetlatib, yakka hokimiyatga erishdi. Stalin 1953-yilda vafot etgan.
Sanoatlashtirish
Stalin davridagi asosiy iqtisodiy siyosat β tez sanoatlashtirish.
Qisqa vaqtda zavodlar qurildi, sanoat ishlab chiqarishi keskin oshdi. Bu keyinchalik urushda hal qiluvchi omil bo'ldi.
Ammo mablag' qishloq xo'jaligidan olindi. Kollektivlashtirish majburiy o'tkazildi: dehqonlar yeridan va mol-mulkidan ayrildi.
Oqibati og'ir bo'ldi β bir qator hududda ommaviy ochlik yuz berdi va millionlab odam halok bo'ldi.
Qatag'on
1930-yillar oxiridagi qatag'on Stalin davrining eng og'ir sahifasi.
Millionlab kishi hibsga olindi, otib tashlandi yoki lagerga jo'natildi. Ayblovlar ko'p hollarda to'qib chiqarilgan edi.
O'zbekistonda bu to'lqin ziyolilarning butun bir avlodini yo'q qildi: Abdulla Qodiriy, Cho'lpon, Fitrat 1938-yilda qatl etildi. Fayzulla Xo'jayev va Akmal Ikromov Moskvadagi sud jarayonida ayblanib otib tashlandi.
Respublika rahbariyati deyarli butunlay almashtirildi.
Ikkinchi jahon urushi
Urush Stalin davrining markaziy voqeasi bo'ldi.
1939-yilda u Germaniya bilan hujum qilmaslik shartnomasini imzoladi. 1941-yilda Germaniya baribir hujum qildi va dastlabki oylarda Qizil Armiya og'ir yo'qotish ko'rdi.
Urush g'alaba bilan tugadi, ammo narxi ulkan bo'ldi: Sovet Ittifoqi yigirma millionga yaqin odamini yo'qotdi.
O'zbekistondan bir milliondan ortiq kishi frontga ketdi. Respublikaga sanoat korxonalari va yuz minglab evakuatsiya qilingan kishi ko'chirildi β ular orasida ko'plab yetim bolalar bor edi va ularni mahalliy oilalar qabul qildi.
Deportatsiyalar
Urush yillarida bir qancha xalq butunlay ko'chirildi: qrim tatarlari, chechenlar, mesxeti turklari va boshqalar.
Ularning katta qismi Markaziy Osiyoga, jumladan O'zbekistonga jo'natildi. Ko'chirish yo'lida ko'p odam halok bo'ldi.
Baholanishi
Stalin figurasi bugungacha keskin bahs mavzusi.
Uning tarafdorlari sanoatlashtirish va urushdagi g'alabani ko'rsatadi. Tanqidchilar esa millionlab qurbon, majburiy mehnat tizimi va butun xalqlarning ko'chirilishini eslatadi.
1956-yilda uning shaxsga sig'inish siyosati rasman qoralandi.
Merosi
Stalin davri XX asr tarixining eng og'ir davrlaridan biri hisoblanadi.
O'zbekistonda qatag'on qurbonlari xotirasi davlat darajasida saqlanadi: Toshkentdagi Shahidlar xotirasi majmuasi shu davrda halok bo'lganlarga bag'ishlangan.