Kadesh jangi (mil. av. 1274) β birinchi yozma sulh hujjati
Miloddan avvalgi 1274-yilda Kadesh yonida Misr va hitt qo'shinlari to'qnashdi. Jangdan keyin tuzilgan sulh dunyodagi ma'lum bo'lgan birinchi yozma xalqaro shartnoma.
Jang oldidan
Miloddan avvalgi XIII asrda ikki kuch Suriya ustidan kurash olib borardi: Misr va hitt davlati.
Kadesh shahri strategik nuqtada joylashgan edi va u savdo yo'llarini nazorat qilardi.
Fir'avn Ramzes II uni qaytarib olish uchun yurish qildi.
Razvedka xatosi
Misr qo'shini to'rt bo'linmadan iborat edi va ular bir-biridan ancha uzoqda yurardi.
Ramzes ikki asirdan ma'lumot oldi: go'yo hitt qo'shini uzoqda, shimolda.
Bu yolg'on edi. Asirlar ataylab yuborilgan josuslar bo'lgan.
Aslida hitt qo'shini shahar ortida yashiringan edi.
Jang
Ramzes oldingi bo'linma bilan lagerga o'rnashgan paytda hitt jang aravalari hujum qildi.
Ular ikkinchi misr bo'lipmasini yo'lda toptab o'tdi va lagerga bostirib kirdi.
Vaziyat halokatli edi: fir'avn qurshovda qoldi.
Ikki narsa uni qutqardi. Birinchisi β hitt askarlarining lagerni talon-taroj qilishga tushib, tartibni yo'qotgani. Ikkinchisi β misr yordam otryadining kutilmagan kelishi.
Ramzes qarshi hujum uyushtirdi va qurshovdan chiqdi.
Natijasi
Jang durang bilan tugadi.
Ramzes shaharni ololmadi va qaytdi. Hittlar Kadeshni saqlab qoldi.
Targ'ibot
Ramzes uyiga qaytgach, jangni ulkan g'alaba sifatida e'lon qildi.
U bu haqda o'nlab ibodatxona devoriga yozdirdi va tasvir o'ydirdi. Bu matnlarda u yolg'iz o'zi dushmanni yenggan qahramon sifatida ko'rsatiladi.
Bu tarixdagi eng erta va eng keng targ'ibot kampaniyalaridan biri hisoblanadi.
Qiziq holat: bizda hitt manbalari ham bor. Ular boshqacha manzara chizadi β o'z tomonini g'olib deb ko'rsatadi.
Ikki manba borligi tarixchilar uchun noyob imkon: ular voqeani ikki tomondan solishtira oladi va targ'ibot qanday ishlashini ko'radi.
Sulh shartnomasi
Urush yana o'n olti yil davom etdi va natija bo'lmadi.
Oxirida ikki tomon sulh tuzdi. Sabab amaliy edi: ikkalasi ham sharqdan kelayotgan yangi xavf β Ossuriyadan xavotirda edi.
Bu shartnoma ma'lum bo'lgan birinchi yozma xalqaro sulh hujjati hisoblanadi.
Uning ikki nusxasi topilgan: misr ieroglifida va hitt mixxatida.
Shartnomada o'zaro hujum qilmaslik, bir-biriga yordam berish va qochoqlarni qaytarish bandlari bor.
Merosi
Shartnoma nusxasi Nyu-Yorkdagi BMT binosida osig'liq turadi β diplomatiyaning qadimiy namunasi sifatida.
Jang esa razvedka xatosi qanchalik qimmatga tushishi mumkinligining eng erta hujjatlashtirilgan misollaridan biri.