Kulolchilik san'ati va sopol buyumlar
Kulolchilikda material o'zi qoidalarni belgilaydi: juda yupqa devor cho'kadi, qalini esa yorilib ketadi. Loyni tozalash va tindirish, charxda shakllantirish, olovda pishirish ketma-ket keladi.
Loydan shakl tug'ilishi
Kulolchilik β yumshoq loyga shakl berib, uni olovda mustahkam buyumga aylantirish san'ati hisoblanadi. Bu hunarda material o'zi qoidalarni belgilaydi: juda yupqa devor cho'kadi, juda qalin devor esa yorilib ketadi. Shu sababli usta shaklni his bilan, qo'l harakati orqali topadi.
Tayyor buyum dastlabki yumshoq holatidan butunlay boshqacha tabiat oladi. Aynan shu o'zgarish kulolchilikning o'ziga xosligini belgilaydi.
Xomashyo tanlash va tayyorlash
Har qanday loy ish uchun yaramaydi, chunki uning yopishqoqligi va tarkibi turlicha bo'ladi. Loy avval tozalanadi, mayda tosh va o'simlik qoldiqlaridan ajratiladi, so'ng suv bilan aralashtirilib bir tekis holatga keltiriladi. Ba'zan unga qum yoki maydalangan sopol qo'shiladi, bu quriyotganda yorilishning oldini oladi.
Tayyorlangan massa bir muddat tindiriladi va shu davrda namlik butun hajm bo'ylab bir tekis taqsimlanib, loyning plastikligi ortadi. Ichida qolgan havo pufakchalari esa alohida bosqichda, massani qayta-qayta yug'urish orqali chiqariladi.
Charx va qo'lda shakllantirish
Aylanuvchi charx yumaloq buyumlarni tez va bir me'yorda yasash imkonini beradi. Usta markazga qo'yilgan loyni barmoqlari bilan ochib, devorni asta yuqoriga tortadi va shakl aylanish davomida o'zi tekislanadi. Charxsiz ishlashda esa buyum lentalardan yoki qoliplardan yig'iladi.
Qo'lda yasash ko'proq erkinlik beradi, chunki shakl aylana bo'lishi shart emas. Haykalsimon va murakkab buyumlar shu usulda tug'iladi.
Sirlash va bo'yoq qatlami
Qurigan buyum sirtiga suyuq sir qoplanadi, u pishirishdan keyin shishasimon parda hosil qiladi. Bu qatlam buyumni suv o'tkazmaydigan qiladi va ayni paytda unga yaltiroqlik beradi. Naqsh sir ostiga yoki uning ustiga tushirilishi mumkin, har ikki usul turlicha natija beradi.
Bo'yoq tarkibidagi moddalar olovda rangini o'zgartiradi. Shu sababli usta tayyor tusni tasavvur qilib ishlashi kerak.
Xumdonda pishirish jarayoni
Pishirish kulolchilikning eng mas'uliyatli bosqichi hisoblanadi, chunki xatoni tuzatib bo'lmaydi. Harorat asta ko'tariladi, aks holda ichkarida qolgan namlik bug'ga aylanib buyumni yorib yuboradi. Sovish ham xuddi shunday sekin kechadi.
Olov taqsimoti buyumning turli qismiga har xil ta'sir qiladi. Shu tufayli bir xumdondan chiqqan buyumlar ham bir-birini takrorlamaydi.
Sopol buyumning badiiy tili
Sopolning go'zalligi ko'pincha soddalikda ko'rinadi: silliq egri chiziq, tekis nisbat va tabiiy tus. Bezak buyum shaklini kuchaytirishi, uni yashirmasligi lozim deb hisoblanadi. Shu sababli naqsh ko'pincha bo'yin, chekka yoki tub atrofiga jamlanadi.
Sopol buyum kundalik hayotda ham, bezak sifatida ham o'z o'rnini topadi. U material bilan qo'l mehnati o'rtasidagi bevosita aloqani saqlab qoladi.