Mahmud Qoshg'ariy β "Devonu lug'otit turk" muallifi
Mahmud Qoshg'ariy XI asrda turkiy tillarning birinchi qomusiy lug'atini yaratdi. Asar so'zlar bilan birga xalq maqollari, she'rlari va dunyo xaritasini ham o'z ichiga oladi.
Hayoti
Mahmud Qoshg'ariy XI asrda yashagan. Uning hayoti haqidagi ma'lumotlar kam β bilganlarimizning katta qismi o'z asaridan olingan.
U Qoraxoniylar davlatining nufuzli oilasidan chiqqan. Turkiy qabilalar orasida uzoq safar qilib, ularning tili, urf-odati va yashash tarzini o'rgangan.
Asarini u Bag'dodda, taxminan 1072-1074-yillarda yozib tugatgan va abbosiy xalifaga taqdim etgan.
Devonu lug'otit turk
"Devonu lug'otit turk" β turkiy tillarning birinchi keng qamrovli lug'ati.
Uning yozilish maqsadi amaliy edi. O'sha davrda turkiylar islom olamida siyosiy kuchga aylangan, arablar esa ularning tilini bilmasdi. Qoshg'ariy asarni arab tilida, aynan arab o'quvchisi uchun yozdi β ya'ni bu turkiy tilni chet elliklarga o'rgatuvchi qo'llanma edi.
Kitobda sakkiz mingga yaqin so'z izohlangan. Har bir so'z qaysi qabilada qanday ishlatilishi ko'rsatilgan β bu uni oddiy lug'atdan qiyosiy tadqiqotga aylantiradi.
Lug'atdan ortiq
Asarning qiymati so'zlar ro'yxatidan ancha kengroq.
Qoshg'ariy so'z ma'nosini tushuntirish uchun misol keltiradi β va bu misollar xalq maqollari, qo'shiqlari va she'rlaridan olingan. Natijada kitobda XI asr turkiy og'zaki ijodining yuzlab namunasi saqlanib qolgan. Ularning boshqa manbada nusxasi yo'q.
Asarda dunyoning dumaloq xaritasi ham bor. Unda turkiy xalqlar yashagan hududlar markazga qo'yilgan β bu o'sha davr turkiy dunyoqarashini ko'rsatuvchi noyob hujjat.
Ilmiy ahamiyati
Qoshg'ariy tillarni shunchaki tavsiflamadi, ularni qiyosladi: qaysi lahjada qanday tovush o'zgarishi bo'lishini ko'rsatdi.
Bu yondashuv qiyosiy tilshunoslikka yaqin va o'z davri uchun ilg'or edi. Aynan shu sababli asar bugungi turkologiyaning asosiy manbalaridan biri hisoblanadi. Qiyosiy usulning mohiyati sodda: tillar yoki lahjalar yonma-yon qo'yiladi va ular o'rtasidagi muntazam farqlar aniqlanadi. Bunday farqlar tasodifiy emas, qonuniyatga bo'ysunadi β shuning uchun ular orqali tillarning qarindoshligi va ajralish yo'llari haqida xulosa chiqarish mumkin. Bu ish bir kishining ko'p yillik kuzatuvini talab qilgan.
Taqdiri
Asar uzoq vaqt yo'qolgan deb hisoblangan. Uning yagona qo'lyozma nusxasi XX asr boshida Istanbulda topilgan va shu tariqa fanga qaytgan.
Bugungi kunda "Devonu lug'otit turk" turkiy xalqlar tarixi, tili va madaniyati bo'yicha eng qimmatli manbalardan biri sanaladi va ko'plab tillarga tarjima qilingan.