Qoraxoniylar davlati β islomni qabul qilgan turkiy sulola
999-yilda Buxoroni egallab, somoniylar davlatiga barham bergan bu sulola islomni davlat dini sifatida qabul qilgan. Shu davrda Qutadg'u bilig va Devonu lug'otit turk yaratilgan.
Tashkil topishi
Qoraxoniylar davlati X asrda shakllandi.
U turkiy qabilalar birlashmasidan o'sib chiqdi.
999-yilda ular Buxoroni egallab, Somoniylar davlatiga barham berdi.
Islomni qabul qilish
Qoraxoniylarning tarixdagi o'rni birinchi navbatda shu bilan bog'liq: ular islomni davlat dini sifatida qabul qilgan birinchi yirik turkiy sulola.
Bu X asr o'rtasida yuz berdi.
Uning ahamiyati katta: undan keyin islom turkiy xalqlar orasida keng tarqala boshladi.
Bu jarayon Ahmad Yassaviy kabi siymolar orqali davom etdi β u ta'limotni turkiy tilda, xalq tushunadigan shaklda yetkazdi.
Boshqaruv tuzilmasi
Qoraxoniylar davlatida hokimiyat oila a'zolari o'rtasida taqsimlangan edi.
Davlat sharqiy va g'arbiy qismga bo'lingan, har birining o'z xoni bor edi.
Bu tuzilma ko'chmanchi an'anadan kelib chiqqan: yer urug'ning umumiy mulki hisoblanardi.
Uning zaif tomoni aniq: markaziy hokimiyat doimo zaif edi va davlat oson parchalanardi.
Madaniyat
Qoraxoniylar davri turkiy madaniyat uchun muhim bosqich.
Aynan shu davrda ikki asosiy asar yozildi.
Yusuf Xos Hojibning "Qutadg'u bilig" dostoni 1069-yilda yaratildi. Bu turkiy tildagi birinchi yirik islomiy adabiy asar.
Mahmud Qoshg'ariyning "Devonu lug'otit turk" lug'ati 1070-yillarda yozildi. U turkiy tillarning birinchi qomusiy lug'ati.
Bu ikki asar turkiy yozma madaniyatining boshlanish nuqtasi hisoblanadi.
Me'morchilik
Qoraxoniylar davridan bir qator inshoot saqlangan.
Buxorodagi Kalon minorasi eng mashhuri β u 1127-yilda qurilgan.
Rivoyatga ko'ra, Chingizxon uni ko'rib hayratdan bosh kiyimini tushirib yuborgan va shu sababli minorani buzdirmagan.
Hikoyaning aniqligi noma'lum, ammo minora haqiqatan mo'g'ul bosqinidan omon qolgan.
Yakuni
XI asr oxirida β 1089-yilda β qoraxoniylar saljuqiylarga tobe bo'ldi.
Keyin qoraxitoylar keldi β 1141-yilgi Qatvon jangida ular Sulton Sanjarni yengib, mintaqani nazoratga oldi.
Qoraxoniylar oxirida xorazmshohlar tomonidan tugatildi.
Merosi
Qoraxoniylar davri Markaziy Osiyo tarixidagi burilish bosqichi.
Undan keyin mintaqa asta-sekin turkiy tilli bo'lib bordi β bu jarayon asrlar davom etdi.
"Qutadg'u bilig" va "Devonu lug'otit turk" esa turkiy xalqlar yozma merosining ikki tayanch ustuni bo'lib qolgan. Bu ikki asar bugun ham tilshunoslik va adabiyot tarixi uchun asosiy manba bo'lib xizmat qiladi.