Mahmudxo'ja Behbudiy — jadidchilik harakatining yetakchisi

Hayoti

Mahmudxo'ja Behbudiy 1875-yilda Samarqand yaqinida tug'ilgan.

U diniy ta'lim olgan va qozi lavozimida ishlagan. Hajga borgan, Misr, Turkiya va Rossiyaning bir qator shaharlarida bo'lgan.

Bu safarlar uning qarashini o'zgartirdi: u boshqa musulmon o'lkalarida ta'lim va matbuot qanday tashkil etilganini ko'rdi va Turkistonning ortda qolganini angladi.

Behbudiy 1919-yilda halok bo'lgan.

Jadidchilik

Behbudiy Turkistondagi jadidchilik harakatining yetakchi siymolaridan biri edi.

Harakatning asosiy talabi ta'lim islohoti bo'lgan. An'anaviy maktabda bolalar yillab arabcha matnni yodlar, ammo ma'nosini tushunmasdi. Jadidlar "usuli jadid" — yangi usul maktabini taklif qildi: tovush usuli bilan savod o'rgatish, dunyoviy fanlarni qo'shish, sinf va parta joriy etish.

Behbudiy Samarqandda shunday maktab ochdi va uning uchun darsliklar yozdi.

Matbuot

Behbudiy nashriyot ishini ma'rifatning asosiy quroli deb bildi.

U "Samarqand" gazetasini va "Oyina" jurnalini chiqardi. "Oyina" o'sha davr Turkistonining eng nufuzli nashrlaridan biri bo'lgan: unda ta'lim, iqtisod, madaniyat va siyosat masalalari muhokama qilingan.

Jurnal Turkistondan tashqarida — Kavkaz, Tatariston va Turkiyada ham o'qilgan.

Padarkush

1911-yilda Behbudiy "Padarkush" dramasini yozdi. U o'zbek adabiyotidagi birinchi drama hisoblanadi.

Asar syujeti oddiy: bilimsiz o'sgan o'g'il o'z otasini o'ldiradi. G'oya to'g'ridan-to'g'ri — ta'limsizlik oilani ham, jamiyatni ham halokatga olib boradi.

Asar sahnalashtirilgach katta shov-shuv bo'ldi. Teatr Turkiston uchun yangi hodisa edi va jadidlar undan g'oyalarini yetkazish uchun foydalandi. Sahna matbuotdan bir jihati bilan ustun turardi: uni tushunish uchun savod shart emas edi. Shu sababli drama o'qiy olmaydigan tomoshabinga ham yetib borardi.

Halokati

1917-yildan keyin Behbudiy siyosiy jarayonlarda faol qatnashdi va Turkiston Muxtoriyatini qo'llab-quvvatladi.

1919-yilda u safar chog'ida Qarshida Buxoro amirligi odamlari tomonidan qo'lga olindi va o'ldirildi.

Merosi

Behbudiy o'zbek ma'rifatparvarligining markaziy siymolaridan biri hisoblanadi.

Uning nomi bilan ko'chalar va muassasalar atalgan. Jadidlar boshlagan ta'lim islohoti g'oyalari — ona tilida o'qitish, dunyoviy fanlar, matbuot — keyingi asrda mintaqa taraqqiyotining asosiga aylandi. Bu g'oyalar bugun oddiy ko'rinadi, chunki ular allaqachon odat tusiga kirgan. O'sha paytda esa ularning har biri uzoq bahs va qarshilikni yengib o'tishga to'g'ri kelgan.