Muhammad Rahimxon II (Feruz) β shoir va madaniyat homiysi
Xiva xoni Muhammad Rahimxon II "Feruz" taxallusi bilan she'r yozgan va saroyida shoirlar hamda tarjimonlarni to'plagan. Uning davrida Xivada toshbosma bosmaxona ochilgan.
Hayoti
Muhammad Rahimxon II 1845-yilda tug'ilgan va 1864-yilda Xiva taxtiga o'tirdi. U 1910-yilgacha, ya'ni qariyb ellik yil hukmronlik qildi.
Uning davri Xiva xonligi tarixidagi eng murakkab pallaga to'g'ri keldi: 1873-yilda Rossiya qo'shini Xivani egalladi va xonlik protektorat maqomiga o'tdi.
Bu shartnomadan keyin xon tashqi siyosat huquqidan mahrum bo'ldi, ammo ichki boshqaruv uning qo'lida qoldi.
Feruz taxallusi
Muhammad Rahimxon "Feruz" taxallusi bilan she'r yozgan. Uning devoni saqlanib qolgan.
Bu shunchaki hukmdorning ermagi emas edi. Feruz adabiy muhitni yaxshi bilgan va o'z saroyida shoirlarni to'plagan β ular orasida o'sha davrning yetakchi qalam sohiblari bo'lgan.
Uning ijodi Xorazm adabiy maktabining bir qismi hisoblanadi.
Madaniyat homiysi
Feruz davri Xorazm madaniyatining yuksalgan pallasi sifatida qaraladi.
Uning buyrug'i bilan ko'plab asarlar chig'atoy turkiysiga tarjima qilindi. Saroyda tarjimonlar guruhi ishlagan va fors tilidagi klassik adabiyot mahalliy o'quvchiga yetkazilgan.
Xorazm maqom an'anasi ham shu davrda tartibga solingan. Xon musiqaga alohida e'tibor bergan; maqom yo'llarini yozib olish uchun maxsus nota tizimi β Xorazm tanbur chizig'i shu davrda ishlab chiqilgan. Bu Sharq musiqasini yozma qayd etishning noyob urinishlaridan biri.
Bosmaxona
Feruz davridagi muhim yangilik β Xivada bosmaxona ochilishi.
XIX asr oxirida u yerda toshbosma usulida kitob chiqarila boshladi. Bu Markaziy Osiyo xonliklarida noyob hodisa edi: ilgari kitob faqat qo'lda ko'chirilardi.
Bosmaxona tufayli klassik asarlar va o'sha davr shoirlarining devonlari ko'p nusxada tarqaldi.
Baholanishi
Feruzning hukmronligi qarama-qarshi baholanadi.
Siyosiy jihatdan uning davrida xonlik mustaqilligini yo'qotdi va Rossiya nazoratiga o'tdi. Bunga u qarshilik ko'rsata olmadi.
Madaniy jihatdan esa aynan shu davr Xorazmda adabiyot, musiqa va kitobat rivojlangan vaqt bo'ldi.
Merosi
Feruz nomi Xorazm madaniy merosi bilan chambarchas bog'liq.
Xivadagi Ichan qal'a majmuasidagi bir qator inshootlar uning davriga tegishli. Uning she'rlari va homiyligida yaratilgan tarjimalar bugungacha o'rganilmoqda. Tarjima faoliyati adabiy muhitga ikki tomonlama ta'sir qiladi: u o'quvchi doirasini kengaytiradi va shu bilan birga o'girilayotgan tilning imkoniyatlarini sinaydi. Yangi tushunchalarni ifodalash zarurati lug'atni boyitadi.