Xiva xonligi β Ichan qal'a saqlab qolgan davlat
Urganch suvsiz qola boshlagach poytaxt Xivaga ko'chirilgan, xonlik esa doimiy mablag' tanqisligida yashagan. Feruz davrida maqom an'anasi tartibga solindi va shaharda bosmaxona ochildi.
Umumiy
Xiva xonligi XVI asr boshida Xorazmda shakllandi.
Uni shayboniylar bilan qarindosh chingiziy sulola tuzdi.
Dastlab poytaxt Urganch edi. Amudaryo o'zanini o'zgartirib, shahar suvsiz qola boshlagach, poytaxt Xivaga ko'chirildi.
Sharoit
Xonlik qo'shnilaridan kichikroq va kambag'alroq edi.
Hududining katta qismi cho'l. Yashash faqat daryo bo'yida mumkin edi.
Bu iqtisodni cheklardi: xonlik doimiy mablag' tanqisligini his qilardi.
Aholi tarkibi aralash edi: o'zbeklar, turkmanlar va qoraqalpoqlar.
Ichki nizolar
Xonlik tarixi notinch kechdi.
Xon hokimiyati ko'pincha zaif edi β qabila boshliqlari mustaqil harakat qilardi.
Turkman qabilalari bilan munosabat doimiy muammo bo'lgan.
Savdo va qullik
Xiva bozorlari qul savdosi bilan ham tanilgan edi.
Turkman qabilalari eron va rus hududlariga bostirib kirib, asir olardi.
Bu Rossiya bilan ziddiyatning sabablaridan biri bo'ldi β u o'z fuqarolarini ozod qilishni talab qilardi.
Qullik 1873-yilda, protektorat o'rnatilgach bekor qilindi.
Feruz davri
XIX asrda Muhammad Rahimxon II β Feruz qariyb ellik yil hukmronlik qildi.
Uning davri Xorazm madaniyatining yuksalgan pallasi bo'ldi.
Saroyda tarjimonlar guruhi ishlagan va fors klassikasi turkiy tilga o'girilgan.
Xorazm maqom an'anasi tartibga solindi. Uning yo'llarini yozib olish uchun maxsus nota tizimi ishlab chiqildi β bu Sharq musiqasini yozma qayd etishning noyob urinishlaridan biri.
Xivada bosmaxona ochildi β bu xonliklarda kam uchraydigan hodisa edi.
Feruzning o'zi shoir bo'lgan.
Protektorat
1873-yilda rus qo'shini Xivani egalladi.
Xonlik protektorat maqomiga o'tdi: tashqi siyosat huquqidan mahrum bo'ldi, ichki boshqaruv xonda qoldi.
Ichan qal'a
Xivaning eski shahri β Ichan qal'a deyarli butunligicha saqlanib qolgan.
Bu kamdan-kam uchraydigan hol: ko'plab tarixiy shahar vaqt o'tib qayta qurilgan yoki buzilgan.
Ichan qal'a devor bilan o'ralgan. Ichida madrasa, masjid, minora va saroylar zich joylashgan.
Kalta minor β tugallanmagan minora β uning ramzlaridan biri.
U 1990-yilda O'zbekistondan birinchi bo'lib YuNESKO ro'yxatiga kiritilgan.
Yakuni
1920-yilda xonlik tugatildi va o'rnida Xorazm Xalq Sovet Respublikasi tuzildi.
U ham ko'p o'tmay Sovet Ittifoqi tarkibiga qo'shildi.
Merosi
Xiva xonligi to'rt asrdan ortiq mavjud bo'ldi.
Uning eng ko'zga ko'ringan merosi β Ichan qal'a: o'rta asr shahar tuzilishining yaxshi saqlangan namunasi.