O'tkan kunlar β birinchi o'zbek romani
Roman 1920-yillar o'rtalarida yozilib, dastlab jurnalda qismlar bo'lib chop etilgan. XIX asr Turkiston xonliklari davri, Otabek bilan Kumush qissasi va birlik g'oyasi yoritiladi.
Romanning yaratilish tarixi
"O'tkan kunlar" 1920-yillar o'rtalarida yozilgan va dastlab "Inqilob" jurnalida qismlar bo'lib chop etilgan, keyinchalik alohida kitob holida nashr qilingan. Bu asar o'zbek adabiyotida to'liq ma'nodagi birinchi roman sifatida tan olinadi.
Roman jurnalda bosqichma-bosqich chop etilishi davomida o'quvchilar orasida katta qiziqish uyg'otgan, ular navbatdagi qismni sabrsizlik bilan kutishgan.
Voqealar davri
Roman voqealari XIX asr o'rtalarida, Turkiston xonliklari o'rtasidagi nizolar va ichki tarqoqlik davrida kechadi. Muallif bu tarixiy fonni real va batafsil tasvirlab, davr ruhini o'quvchiga yetkazadi.
Qodiriy bu davrni tasvirlashda faqat siyosiy voqealarga emas, balki oddiy xalq turmushi, urf-odatlari va ijtimoiy munosabatlariga ham katta e'tibor qaratgan.
Asosiy syujet
Roman markazida Otabek va Kumush ismli ikki yosh o'rtasidagi ishq hikoyasi turadi. Ularning muhabbati davr ziddiyatlari, oilaviy va ijtimoiy to'siqlar fonida sinovdan o'tadi.
Syujetda intriga, fitna va halol muhabbat o'rtasidagi kurash markaziy o'rin tutadi, bu esa romanni o'quvchi uchun oxirigacha qiziqarli qiladi.
G'oyaviy mazmuni
Asar shaxsiy ishq qissasidan tashqari, xalq boshiga tushgan tarqoqlik va birlik zarurati haqida ham chuqur fikr yuritadi. Qodiriy orqali millat kelajagi haqidagi mulohazalarini badiiy shaklda ifodalagan.
Roman orqali muallif o'zaro nizolar va ichki kurashlarning xalq uchun naqadar og'ir oqibatlarga olib kelishini ko'rsatishga harakat qilgan.
Adabiy ahamiyati
"O'tkan kunlar" o'zbek nasrining rivojlanishida burilish nuqtasi bo'ldi. Bu asar keyingi avlod yozuvchilariga katta hajmli, psixologik jihatdan chuqur asarlar yaratish uchun namuna bo'lib xizmat qildi.
Roman bugungi kungacha qayta-qayta nashr etilib, film va spektakllarga ham moslashtirilgan, bu esa uning naqadar mashhur va sevimli asar ekanligini ko'rsatadi.
Qo'shimcha qahramonlar
Romanda Otabek va Kumushdan tashqari Zaynab, Homid va Yusufbek hoji kabi obrazlar ham muhim o'rin egallaydi, ular orqali muallif davr jamiyatining turli qatlamlari va munosabatlarini ochib beradi. Har bir qahramon o'ziga xos xarakter va taqdirga ega bo'lib, syujetning ko'p qatlamliligini ta'minlaydi. Shuningdek asarda tasvirlangan urf-odatlar, marosimlar va oilaviy munosabatlar orqali o'quvchi o'sha davr o'zbek jamiyatining kundalik turmush tarzi bilan ham yaqindan tanishadi.