O'zbekiston SSR (1924) β bugungi chegaralarning chizilishi
Milliy chegaralanish Turkiston ASSR hamda Buxoro va Xorazm respublikalari o'rnini egalladi; Tojikiston 1929-yilda alohida ajratildi. Aralash yashagan aholi orasida chegara chizish og'ir vazifa edi.
Oldingi holat
1924-yilgacha Markaziy Osiyo boshqacha bo'lingan edi.
Turkiston ASSR, Buxoro va Xorazm xalq respublikalari mavjud edi. Bu bo'linish milliy emas, tarixiy-ma'muriy asosda edi.
Milliy chegaralanish
1924-yilda milliy chegaralanish o'tkazildi.
Uning g'oyasi: har bir xalqqa o'z respublikasini berish.
Natijada O'zbekiston SSR, Turkmaniston SSR tuzildi. Tojikiston dastlab O'zbekiston tarkibida avtonom respublika bo'ldi, 1929-yilda alohida ajratildi. Qirg'iziston va Qozog'iston ham shu jarayonda shakllandi.
Qanday chizilgan
Chegara chizish og'ir vazifa edi.
Markaziy Osiyoda aholi asrlar davomida aralash yashagan. Shaharlarda bir necha til gapirilardi. Samarqand va Buxoroda tojikcha va o'zbekcha aholi birga yashardi.
Aniq milliy chegara chizish deyarli imkonsiz edi β qaysi chiziq tortilmasin, kimdir boshqa tomonda qolardi.
Komissiyalar ro'yxatga olish ma'lumotlari, iqtisodiy aloqalar va suv taqsimotini hisobga olishga urindi.
Bahs
Bu jarayon bugungacha bahsli.
Bir qarashda, bu milliy davlatchilikning shakllanishi: har bir xalq o'z respublikasi, tili va madaniy muassasalariga ega bo'ldi.
Boshqa qarashda, bu "bo'lib tashlash" siyosati: mintaqa bir butun sifatida harakat qilishi qiyinlashtirildi.
Uchinchi qarash amaliyroq: chegara qanday chizilishidan qat'i nazar, u nomukammal bo'lardi.
Samarqand va Buxoroning O'zbekistonga kiritilishi tojik tomonida bugungacha muhokama qilinadi.
Natijalari
Chegaralanish uzoq muddatli oqibat berdi.
Bugungi Markaziy Osiyo davlatlari chegarasi aynan o'sha davrda chizilgan. 1991-yilda mustaqillik e'lon qilinganda respublikalar shu chegara bilan davlatga aylandi.
Ba'zi joylarda anklavlar β bir davlat ichidagi boshqa davlat hududi β qolgan. Ular keyinchalik muammo tug'dirdi.
Ijobiy tomonlari
Bu davrda milliy ta'lim tizimi shakllandi.
O'zbek tilida maktab, gazeta, nashriyot va teatr paydo bo'ldi. Savodsizlikka qarshi keng kampaniya o'tkazildi.
Universitet va ilmiy muassasalar tashkil etildi.
Salbiy tomonlari
Ayni paytda bu davr og'ir jarayonlarni ham olib keldi.
Alifbo ikki marta o'zgartirildi: arabdan lotinga, keyin kirillga. Har safar bir avlod oldingi yozuvdagi merosdan uzildi.
Diniy muassasalar yopildi. An'anaviy turmush tarziga qarshi kampaniyalar o'tkazildi.
Paxta yakkahokimligi kuchaydi.
1930-yillarda qatag'on respublika ziyolilarining butun bir avlodini yo'q qildi.
Merosi
O'zbekiston SSR 1991-yilgacha mavjud bo'ldi.
Uning chegarasi, ma'muriy tuzilmasi va ko'plab muassasasi mustaqil O'zbekistonga meros bo'lib o'tdi.