Ismoil Somoniy β Buxoroni ilm markaziga aylantirgan hukmdor
Ismoil Somoniy IX asr oxirida Somoniylar davlatini mustahkamladi va Buxoroni poytaxt qildi. Uning davrida shahar islom olamining yirik ilmiy markazlaridan biriga aylandi.
Hayoti
Ismoil Somoniy 849-yilda tug'ilgan. U Somoniylar xonadonining vakili edi β bu sulola dastlab Abbosiylar xalifaligi nomidan Movarounnahrni boshqargan.
892-yilda u hokimiyatni to'liq qo'lga oldi va Buxoroni poytaxt qilib tanladi. Rasmiy jihatdan xalifalikka bo'ysunish saqlansa-da, amalda davlat mustaqil edi.
Ismoil Somoniy 907-yilda vafot etgan.
Davlatning mustahkamlanishi
Ismoil hokimiyatga kelgunga qadar Somoniylar yerlari oila a'zolari o'rtasida bo'lingan edi. U bu tarqoqlikka barham berdi va boshqaruvni bir markazga jamladi.
Uning davrida davlat hududi kengaydi: shimolda Talas tomon yurish qilindi, g'arbda Xuroson qo'shildi. Somoniylar davlati Movarounnahr va Xurosonni qamragan yirik kuchga aylandi.
Boshqaruvda tartibli devon tizimi ishlagan β soliq, pochta, harbiy ishlar uchun alohida idoralar mavjud edi.
Buxoroning yuksalishi
Ismoil davrida Buxoro shunchaki poytaxt emas, madaniy markazga aylandi.
Saroy olim va shoirlarni qo'llab-quvvatladi. Shu davrda fors-tojik adabiyotining qayta uyg'onishi boshlandi: Rudakiy ijodi shu muhitda shakllandi. Keyingi avlodda Ibn Sino aynan Buxorodagi saroy kutubxonasidan foydalanib ilm oldi.
Bu tasodif emas edi: barqaror davlat va boy poytaxt ilm uchun sharoit yaratdi.
Iqtisod va savdo
Somoniylar davri Markaziy Osiyo savdosining gullagan pallasi hisoblanadi.
Buxoro va Samarqand orqali o'tgan yo'llar shimolga β Volga bo'yi va Yevropaga qadar cho'zilgan. Somoniy kumush tangalari Skandinaviyagacha yetib borgan va bugungi kunda o'sha yerlardagi xazina topilmalarida uchraydi. Bu davlat iqtisodining qanchalik keng bog'langanini ko'rsatadi.
Maqbara
Buxorodagi Ismoil Somoniy maqbarasi X asrda qurilgan va bugungacha saqlangan.
Uning qiymati alohida: bu Markaziy Osiyodagi eng qadimiy saqlanib qolgan islomiy inshootlardan biri. Bino butunlay pishiq g'ishtdan tiklangan va naqsh ham g'ishtning o'zi bilan hosil qilingan β bo'yoq yoki koshin ishlatilmagan.
Mo'g'ul bosqini davrida maqbara qum ostida qolib ketgani uchun vayron qilinmagan va shu tufayli asrlarni bezarar o'tkazgan.
Merosi
Ismoil Somoniy Markaziy Osiyoda mustaqil davlatchilikni tiklagan hukmdor sifatida qaraladi.
Tojikistonning milliy valyutasi uning nomi bilan atalgan. Buxorodagi maqbara esa mintaqa me'morchiligining eng qadimiy yodgorliklaridan biri sifatida saqlanmoqda. Uning omon qolgani tasodifga bog'liq bo'lsa-da, natijada davr me'morchiligini o'z ko'zi bilan ko'rish imkoni saqlanib qolgan.