Qadimgi Xorazm β cho'l o'rtasidagi sug'orma sivilizatsiya
Amudaryoning quyi oqimidagi bu sivilizatsiya butunlay sun'iy sug'orishga tayangan va kanallarni saqlash uyushgan mehnat talab qilgan. Cho'lda yuzlab qal'a xarobasi saqlanib qolgan.
Joyi
Xorazm Amudaryoning quyi oqimida, Orol dengizi yaqinida joylashgan edi.
Uning atrofi cho'l: Qizilqum va Qoraqum.
Yashash faqat daryo va kanallar bo'ylab mumkin edi.
Sug'orish
Xorazm sivilizatsiyasining asosi β sug'orish.
Bu yerda dehqonchilik faqat sun'iy sug'orish bilan mumkin edi: yog'in deyarli yo'q.
Kanallar tarmog'i asrlar davomida qurilgan va u murakkab tizim edi.
Uni saqlash uyushgan mehnatni talab qilardi β bu davlat tuzilmasini keltirib chiqargan omillardan biri deb hisoblanadi.
Qal'alar
Xorazmning eng ko'zga ko'ringan yodgorligi β qal'alar.
Cho'lda yuzlab qal'a xarobasi saqlangan. Ular tuproq va xom g'ishtdan qurilgan.
Ba'zilari ulkan: Tuproqqal'a, Ayozqal'a, Qoyqirilganqal'a.
Ularning ko'pi bugun cho'l o'rtasida, suvdan uzoqda turibdi β bu daryo o'zanini o'zgartirgani va kanallar tashlab ketilganini ko'rsatadi.
Tolstov ekspeditsiyasi
Xorazm arxeologiyasi ko'p jihatdan Sergey Tolstov ekspeditsiyasi bilan bog'liq.
U 1930-yillardan boshlab cho'lda tizimli qidiruv olib bordi.
Aviatsiyadan foydalanish yangilik edi: havodan qadimgi kanallar va qal'alar aniq ko'rinardi.
Bu usul ko'plab yodgorlikni topishga yordam berdi.
Tuproqqal'a
Tuproqqal'a eng mashhur yodgorliklardan biri.
U II-III asrlarga oid. U yerda saroy topilgan va uning xonalarida devoriy rasmlar hamda haykallar bor edi.
Topilma Xorazmning o'ziga xos san'ati borligini ko'rsatdi.
Yozuv va taqvim
Xorazmda o'z yozuvi bo'lgan β u oromiy yozuvidan kelib chiqqan.
Xorazm tili sharqiy eroniy tillar guruhiga kiradi.
Beruniy o'z asarida qadimgi Xorazm taqvimi va bayramlari haqida yozib qoldirgan β bu noyob ma'lumot, chunki boshqa manba yo'q.
Din
Xorazmda zardushtiylik keng tarqalgan edi.
Ossuariylar β suyak solinadigan idishlar β ko'plab topilgan. Ular shu e'tiqod bilan bog'liq: o'lganni yerga ko'mish yoki yoqish mumkin emasdi, chunki tuproq va olov muqaddas hisoblanardi.
Keyingi tarix
Xorazm Ahamoniylar tarkibida bo'ldi, keyin mustaqillikni tikladi.
Arab fathidan keyin islom tarqaldi.
XI-XIII asrlarda Xorazmshohlar davlati mintaqadagi eng kuchli davlatga aylandi β u mo'g'ul bosqinida ag'darildi.
Merosi
Qadimgi Xorazm cho'l sharoitida murakkab sivilizatsiya qurish mumkinligining misoli.
Uning tajribasi bugungi kunda alohida ma'no kasb etadi: Orol fojiasi shu sug'orish tizimining zamonaviy davomida ortiqcha suv olish natijasida yuz bergan.