Qutayba ibn Muslim β Movarounnahrni fath etgan sarkarda
Qutayba ibn Muslim VIII asr boshida Movarounnahrni Umaviylar xalifaligi tarkibiga qo'shdi. Uning yurishlari mintaqada islom davrining boshlanishini belgilab berdi.
Hayoti
Qutayba ibn Muslim 669-yilda tug'ilgan. U Umaviylar xalifaligining sarkardasi edi.
705-yilda Xuroson noibi etib tayinlangach, u Movarounnahrga qarshi tizimli yurishlarni boshladi. O'n yil davomida mintaqaning asosiy shaharlarini bosib oldi.
Qutayba 715-yilda halok bo'lgan.
Yurishlari
Arablar Movarounnahrga Qutaybadan oldin ham kirib kelgan, ammo bu yurishlar ko'proq talon-taroj xarakterida bo'lib, doimiy hokimiyat o'rnatilmagan edi.
Qutayba boshqacha yo'l tutdi: u har bir shaharni egallagach, o'z garnizonini qoldirdi va boshqaruvni o'rnatdi.
706-709-yillarda Buxoro, 710-712-yillarda Samarqand va Xorazm bo'ysundirildi. Yurishlar Farg'ona vodiysi va Shosh β hozirgi Toshkent tomonga ham cho'zildi.
Muvaffaqiyatining sababi
Movarounnahr o'sha davrda yagona davlat emas edi. Buxoro, Samarqand, Xorazm va boshqa viloyatlar alohida hukmdorlar tomonidan boshqarilardi.
Qutayba shu tarqoqlikdan foydalandi: u bir hukmdorni ikkinchisiga qarshi qo'ydi va ularning birlashishiga yo'l qo'ymadi. Mahalliy kuchlar birgalikda harakat qilganda arablarni bir necha bor qaytargan, ammo bunday ittifoq uzoq turmagan.
Oqibatlari
Qutayba yurishlari mintaqa tarixidagi burilish nuqtasi bo'ldi.
Movarounnahr xalifalik tarkibiga kirdi va islom asta-sekin tarqala boshladi. Bu jarayon bir zumda kechmagan β dastlab dinni qabul qilish soliq imtiyozlari bilan rag'batlantirilgan, qarshilik esa uzoq davom etgan.
Mahalliy madaniyat butunlay yo'q bo'lmadi. Aksincha, keyingi asrlarda aynan shu yerdan al-Xorazmiy, Beruniy va Ibn Sino kabi olimlar yetishib chiqdi β ular arab tilida yozgan, ammo o'z zaminining an'anasini davom ettirgan.
Halokati
Qutaybaning taqdiri kutilmagan yakun topdi. Yangi xalifa taxtga chiqqach, u o'z mavqeidan ayrilishdan qo'rqib, unga bo'ysunishdan bosh tortdi.
Uning qo'shini bu qarorni qo'llab-quvvatlamadi. Askarlar isyon ko'tardi va Qutaybani o'z odamlari o'ldirdi.
Baholanishi
Qutayba nomi mintaqa tarixnavisligida bahsli. Arab manbalarida u muvaffaqiyatli sarkarda sifatida tasvirlanadi.
Mahalliy nuqtayi nazardan esa uning yurishlari bosqin bo'lgan: shaharlar talangan, qarshilik shafqatsiz bostirilgan. Shu bilan birga, aynan bu davrdan Markaziy Osiyoning islom sivilizatsiyasidagi keyingi yuksalishi boshlangan. Bu ikki qarash bir-birini inkor etmaydi. Voqeaning og'ir tomoni ham, uzoq muddatli natijasi ham bir vaqtda to'g'ri bo'lishi mumkin β birini tan olish ikkinchisini inkor etmaydi.