Safaviylar β Eronni shia mamlakatiga aylantirgan sulola
Ardabildagi so'fiylik tariqatidan chiqqan sulola 1501-yilda Tabrizni egallab hokimiyatga keldi. Abbos I poytaxtni Isfahonga ko'chirdi, armiyani isloh qildi va shaharni qayta qurdi.
Boshlanishi
Safaviylar dastlab davlat emas, tariqat edi.
Ular Ardabil shahridagi so'fiylik yo'nalishidan o'sib chiqdi. Sulola nomi shayx Safiuddin Ardabiliy nomidan olingan.
Tariqat asta-sekin harbiy kuchga aylandi. Uning tarafdorlari qizil salla o'raganligi uchun qizilboshlar deb ataldi.
1501-yilda yosh Ismoil Tabrizni egallab, o'zini shoh deb e'lon qildi. O'shanda u taxminan o'n to'rt yoshda edi.
Mazhab qarori
Ismoil o'n ikki imom shialigini davlat dini deb belgiladi.
Bu oddiy diniy qaror emasdi β aholining katta qismi o'shanda sunniy edi va o'zgarish majburlash bilan o'tkazildi.
Qaror uzoq muddatli natija berdi: Eron shu davrdan boshlab shia mamlakati bo'lib qoldi.
U ayni paytda Eronni sunniy qo'shnilaridan β usmoniylar va Movarounnahrdan β ajratib qo'ydi.
Usmoniylar bilan kurash
1514-yilda Choldiron jangida Ismoil usmoniy sultoni Salim I dan yengildi.
Sabab texnikada edi: usmoniylarda o't ochar qurol va zambarak bor, Safaviylar esa suvoriy hujumiga tayanardi.
Mag'lubiyat Ismoilni og'ir ruhiy holatda qoldirdi. Ikki davlat urushi keyingi ikki asr davomida davom etdi.
Abbos I davri
Sulolaning eng kuchli hukmdori β Abbos I.
U poytaxtni Isfahonga ko'chirdi va shaharni butunlay qayta qurdi.
Armiyani isloh qildi: qizilbosh urug'lariga tayanish o'rniga shohga bevosita bo'ysunuvchi doimiy qo'shin tuzdi va o't ochar qurol joriy qildi.
Isfahon shu qadar go'zal bo'ldiki, "Isfahon β dunyoning yarmi" degan maqol tug'ildi.
Markaziy Osiyo bilan
Safaviylar Shayboniylar bilan Xuroson uchun uzoq kurashdi.
1510-yilgi Marv jangida Shayboniyxon halok bo'ldi va Xuroson Safaviylar qo'liga o'tdi.
Mazhab chegarasi shu kurash natijasida qotdi: Movarounnahr sunniy, Eron shia bo'lib ajraldi.
San'at
Safaviylar davri fors miniatyurasining cho'qqisi hisoblanadi.
Gilam to'qish alohida darajaga ko'tarildi β o'sha davr gilamlari bugun dunyo muzeylarida saqlanadi.
Isfahondagi Imom maydoni va uning masjidlari YuNESKO ro'yxatiga kiritilgan.
Tanazzuli
XVIII asr boshida davlat ichdan zaiflashdi.
1722-yilda afg'on qo'shini Isfahonni egalladi β bu sulola uchun halokatli zarba bo'ldi.
Nodirshoh davlatni vaqtincha tikladi, ammo u safaviy emas edi. Sulola shu bilan amalda tugadi.
Merosi
Safaviylar Eronni alohida siyosiy va diniy birlik sifatida shakllantirdi.
Ularning mazhab tanlovi mintaqadagi bo'linishning uzoq davom etayotgan ildizi bo'lib qoldi.