San'at tanqidchiligi nima bilan shug'ullanadi
Tanqidchilik asarni maqtash yoki qoralash emas β u tavsif, tahlil va asosli baholashdan iborat kasbiy ish. Uning mezonlari hamda jamiyatdagi vazifasi ko'rib chiqiladi.
Tanqidchilikning asosiy vazifasi
San'at tanqidchiligi badiiy asarlarni tavsiflash, tahlil qilish va asosli baholash bilan shug'ullanadigan soha hisoblanadi. U tomoshabin bilan asar o'rtasida vositachi bo'lib xizmat qiladi hamda ko'rilgan narsani so'z bilan ifodalashga yordam beradi. Bu ish maxsus tayyorgarlik va keng ko'rish tajribasini talab qiladi.
Soha hukm chiqarishdan ko'ra ko'proq tushuntirishga yo'naltirilgan, chunki asosli izoh qat'iy baho hukmidan ancha uzoq yashaydi. Yaxshi yozilgan tahlil yillar o'tgach ham o'z qiymatini yo'qotmaydi.
Tavsif va tahlil farqi
Tavsif asarda nima borligini qayd etadi: shakl, o'lcham, qo'llangan texnika va tasvirlangan mavzu. Tahlil esa bu elementlar qanday ishlashini va nima uchun aynan shunday tanlanganini ochib beradi. Ikkala bosqich ham zarur, ammo ular bir-birining o'rnini bosa olmaydi.
Faqat tavsif bilan cheklangan matn o'quvchiga ma'lumot beradi, biroq asarni tushunishga sezilarli hissa qo'shmaydi. Shu sababli tavsif odatda tahlil uchun tayyorgarlik vazifasini bajaradi.
Baholash mezonlari qanday tuziladi
Baholash ixtiyoriy did asosida emas, ochiq aytilgan mezonlar asosida quriladi. Ijro sifati, g'oyaning izchilligi hamda tanlangan material bilan mazmun o'rtasidagi muvofiqlik shunday mezonlar qatoriga kiradi. Mezonlar asar turiga qarab o'zgarishi ham mumkin.
Mezonlar oshkor bo'lsa, o'quvchi tanqidchi bilan rozi bo'lmasa ham uning fikr yo'lini kuzata oladi. Aynan shu shaffoflik matnni ishonchli qiladi.
Dalilga tayanish talabi
Har bir aytilgan baho asarning o'zidan olingan aniq dalil bilan tasdiqlanishi lozim. Tanqidchi umumiy sifatlashlar bilan chegaralanmay, qaysi detal yoki qaysi yechim shunday xulosaga olib kelganini ko'rsatadi. Bu talab matnni shaxsiy taassurotdan ajratib turadi.
Dalilsiz aytilgan fikr oddiy taassurot darajasida qoladi va jiddiy munozara uchun asos bermaydi. Bunday matnni tekshirish ham imkonsiz bo'ladi.
Tanqidchi va tomoshabin munosabati
Tanqidiy matn tomoshabinning fikrini almashtirish uchun yozilmaydi. U qiyoslash uchun boshqa nuqtai nazar taklif qiladi va shu orqali idrokni kengaytiradi. Turli mualliflarning bir asar haqidagi qarama-qarshi qarashlari ham foydali hisoblanadi.
Bunday ziddiyat asarning ko'p qatlamli ekanini ko'rsatadi. Shu sababli tanqid o'qish qarashni cheklamaydi, aksincha uni boyitadi.
Sohaning umumiy ta'siri
Tanqidchilik badiiy jarayonni hujjatlashtiradi va uni keng muhokama uchun ochiq qiladi. Yozilgan matnlar vaqt o'tishi bilan o'sha davrdagi qarashlarni o'rganish uchun qimmatli manbaga aylanadi. Ular badiiy jarayon tarixining bir qismi bo'lib qoladi.
Ijodkorlar uchun esa asosli tahlil o'z ishiga tashqaridan qarash imkoniyatini beradi. Bu ko'pincha keyingi izlanishlarga turtki bo'ladi.