Siddxartxa Gautama β buddizm asoschisi
Shahzoda Siddxartxa Gautama saroyni tark etib, azob-uqubat sababini izladi va buddizm ta'limotiga asos soldi. Uning ta'limoti Markaziy Osiyo orqali Xitoyga tarqalgan.
Hayoti
Siddxartxa Gautama miloddan avvalgi VI-V asrlarda hozirgi Nepal hududida tug'ilgan.
U zodagon oiladan edi. An'anaga ko'ra, otasi uni saroyda, hayotning og'ir tomonlaridan uzoqda tarbiyalagan.
Rivoyatga ko'ra, u saroydan chiqqanda to'rt narsani ko'rdi: qari kishi, kasal odam, o'lik va sarson darvesh. Bu uni larzaga soldi β u azob, kasallik va o'lim borligini bilmagan edi.
Shundan keyin u saroyni tark etdi.
Izlanish
Siddxartxa yillar davomida javob izladi.
U turli ustozlardan ta'lim oldi, qattiq zohidlik yo'lini sinab ko'rdi β ochlikdan o'lim yoqasiga yetdi.
Ammo bu ham javob bermadi. U xulosaga keldi: na hashamat, na o'zini qiynash to'g'ri emas β o'rta yo'l kerak.
Rivoyatga ko'ra, u daraxt ostida o'tirib, javobni topgan. Shundan keyin u Budda β "uyg'ongan" deb atala boshladi.
Ta'limoti
Buddaning ta'limoti to'rt asosiy da'voga tayanadi.
Birinchisi: hayotda azob bor.
Ikkinchisi: azobning sababi bor β u istak va bog'lanishdan kelib chiqadi.
Uchinchisi: azobdan xalos bo'lish mumkin.
To'rtinchisi: buning uchun yo'l bor β sakkiz bosqichli yo'l.
Bu tuzilma diqqatga sazovor: u tabib qo'yadigan tashxisga o'xshaydi β kasallik bor, sababi shu, davolash mumkin, usuli bu.
O'ziga xosligi
Budda ta'limoti o'sha davr uchun bir necha jihatdan yangi edi.
U kasta tizimini tan olmadi: uning jamoasiga har qanday tabaqadan odam qabul qilinardi.
U ilohiy vahiyga tayanmadi β o'z tajribasiga tayandi va shogirdlariga ham ko'r-ko'rona ishonmaslikni, o'zi sinab ko'rishni aytdi.
Tarqalishi
Buddizm dastlab Hindistonda tarqaldi, ayniqsa imperator Ashoka uni qo'llab-quvvatlagach.
Keyin u shimolga siljidi. Markaziy Osiyo bu jarayonda hal qiluvchi rol o'ynadi: Kushon saltanati davrida ta'limot Ipak yo'li orqali sharqqa yurdi va Xitoyga, u yerdan Koreya va Yaponiyaga yetdi.
Bugungi O'zbekiston janubida β Termiz atrofida β o'sha davrdan qolgan budda yodgorliklari topilgan. Ular bu hudud buddizm tarqalishidagi bo'g'in bo'lganini ko'rsatadi.
Kinoya shundaki, buddizm o'z vatanida β Hindistonda β keyinchalik deyarli yo'qoldi, chetda esa saqlanib qoldi.
Merosi
Buddizm bugungi kunda dunyodagi yirik dinlardan biri hisoblanadi.
Budda ta'limoti falsafa va psixologiyaga ham ta'sir ko'rsatgan β undagi diqqat va ong haqidagi kuzatishlar zamonaviy tadqiqotlarda ham muhokama qilinadi.