Kushon saltanati β buddizmni Xitoyga olib borgan davlat
Yuechji qabilalaridan chiqqan bu davlat Shimoliy Hindistondan bugungi O'zbekiston janubigacha yoyilgan. Uning karvon yo'llari orqali buddizm sharqqa o'tgan, Gandhara san'ati esa cho'qqisiga chiqqan.
Kelib chiqishi
Kushonlarning ajdodlari yuechji nomi bilan tanilgan qabilalar bo'lgan.
Bu ko'chmanchi xalq dastlab Xitoyning g'arbida yashagan, keyin g'arbga ko'chgan.
Miloddan avvalgi II asrda ular Baqtriyaga keldi va Yunon-Baqtriya podsholigini ag'dardi.
Bir necha avloddan keyin ular yirik saltanat tuzdi.
Hududi
Saltanat eng yuqori nuqtasida ulkan hududni qamragan.
Uning chegaralari Shimoliy Hindistondan boshlanib, Pokiston va Afg'oniston orqali bugungi Tojikiston va O'zbekiston janubigacha yetib borgan.
Bosh shaharlaridan biri Purushapura deb atalgan; bugun u Peshovar nomi bilan tanilgan.
O'sha zamonning to'rt yirik kuchi sanaladigan davlatlar qatorida β Rim, Parfiya va Xan Xitoyi bilan yonma-yon β Kushon davlati ham turgan.
Ipak yo'lidagi o'rni
Kushonlar qudratini avvalo joylashuvi belgilagan.
Ipak yo'lining o'rta bo'g'ini ularning nazoratida edi.
G'arbga yo'l olgan xitoy mollari ham, shimolga ko'tarilgan hind savdosi ham ko'p hollarda shu yerdan o'tardi.
Undan tushgan boylik xazinani to'ldirdi, ayni paytda mamlakat turli madaniyatlar tutashadigan kesishma joyga aylandi.
Ko'p madaniyatlilik
Kushon tangalarida bu qorishuv aniq ko'rinadi.
Ularning tangalarida yunon, hind va eron ilohlari yonma-yon uchraydi. Yozuv yunon alifbosida, ammo mahalliy tilda.
Bu tasodifiy emas: saltanatda turli xalq va e'tiqod yonma-yon yashardi.
Kanishka
Sulolaning eng nom qozongan vakili Kanishka bo'lib, uning hukmronligi II asrga to'g'ri keladi.
Saltanat aynan o'shanda o'zining eng keng hududiga ega bo'ldi.
Kanishka buddizmga homiylik qildi: rivoyatlarga qaraganda, to'rtinchi budda anjumani uning hukmronligi paytida chaqirilgan.
Ayni chog'da u o'zga e'tiqodlarga qarshi quvg'in yo'lini tutmagan.
Buddizmning tarqalishi
Kushonlarning eng uzoq merosi β buddizmning sharqqa tarqalishi.
Ta'limot Hindistonda paydo bo'lgan edi. Savdo karvonlari bosib o'tgan yo'llar β ular kushonlar nazoratida edi β ta'limotni shimolga olib chiqdi.
Markaziy Osiyodan u Xitoyga, keyin Koreya va Yaponiyaga yetdi.
Bugun Sharqiy Osiyoda yashab kelayotgan buddizmning bir ildizi, demak, ana shu davrdan boshlanadi.
Kinoya shundaki, buddizm o'z vatanida keyinchalik deyarli yo'qoldi, chetda esa saqlanib qoldi.
Gandhara san'ati
Gandhara san'ati o'zining eng baland cho'qqisiga kushonlar zamonida chiqqan.
Bu maktabni ajratib turadigan jihat β budda siymolarining yunon haykaltaroshlik uslubida ishlanishi. Libos burmalarida, yuz chizgilarida va tana nisbatlarida antik an'ana sezilib turadi.
Buddani odam suratida ko'rsatish odati keng yoyilishi aynan shu maktab bilan bog'lanadi; undan avval uni ramzlar vositasida ifodalash rasm edi.
O'zbekistondagi izlar
Termiz yaqinidan shu sulola zamoniga tegishli budda obidalari qazib ochilgan: Qoratepa, Fayoztepa.
Bu topilmalar hudud o'sha paytda qanday madaniy muhitda yashaganini ko'rsatib turibdi.
Yakuni
III asrda saltanat sosoniylar bosimi ostida zaiflashdi va bo'laklarga ajraldi.
Merosi
Kushon saltanati Markaziy Osiyo jahon madaniyati uchun qanchalik ahamiyatli bo'lganini yaqqol ko'rsatib beradi.
U orqali g'oyalar, san'at va din qit'alar bo'ylab harakatlangan.