Umar Xayyom β shoir va astronom
Umar Xayyom bugun ruboiylari bilan tanilgan, o'z davrida esa avvalo matematik va astronom sifatida qadrlangan. U tuzgan "Jaloliy" quyosh taqvimi juda yuqori aniqlikka ega bo'lgan.
Hayoti
Umar Xayyom 1048-yil atrofida Eronning Nishopur shahrida tug'ilgan.
U Saljuqiylar saroyida ishlagan va Sulton Malikshoh homiyligida rasadxonada faoliyat yuritgan. Homiysi vafotidan keyin obro'si pasaydi va u chetlatildi.
Xayyom 1131-yil atrofida Nishopurda vafot etgan.
Ikki qirrasi
Xayyomning taqdiri o'ziga xos: bugun uni butun dunyo shoir sifatida biladi, o'z davrida esa u avvalo olim edi.
Zamondoshlari uni matematik va astronom deb bilgan; ruboiylari esa ular uchun ikkinchi darajali mashg'ulot edi. Bu o'zgarish faqat XIX asrda, uning she'rlari ingliz tiliga tarjima qilingandan keyin yuz berdi.
Taqvim islohoti
Xayyomning eng amaliy ishi β yangi taqvim tuzish.
Sulton buyrug'i bilan u olimlar guruhini boshqarib, quyosh taqvimini ishlab chiqdi. Bu taqvim "Jaloliy" deb ataladi.
Uning aniqligi juda yuqori bo'lgan: xato bir necha ming yilda bir kunni tashkil qiladi. Bu bugungi grigorian taqvimidan ham aniqroq ko'rsatkich.
Taqvim Eronda uzoq vaqt ishlatilgan va uning asosidagi tizim hozirgacha qo'llaniladi.
Matematika
Xayyom algebrada jiddiy ish qilgan.
U uchinchi darajali tenglamalarni tasniflab, ularni geometrik usulda β konus kesimlari yordamida yechish yo'lini ko'rsatdi. Bu o'sha davr uchun yuqori daraja edi: umumiy algebraik yechim Yevropada bir necha asr keyin topilgan.
U shuningdek Evklid geometriyasidagi parallellik aksiomasi ustida ishlagan. Uning bu boradagi mulohazalari keyinchalik noevklid geometriya g'oyalariga yaqin turishi qayd etiladi.
Ruboiylari
Xayyomga nisbat beriladigan ruboiylar soni manbalarda turlicha β yuzdan minggacha. Ularning qaysi biri haqiqatan uniki ekani bahsli masala.
She'rlarining ohangi o'ziga xos: ularda hayotning qisqaligi, taqdir oldidagi ojizlik va shu damni qadrlash mavzusi takrorlanadi. Ular ko'pincha savol shaklida yoziladi va tayyor javob bermaydi.
Yevropadagi shuhrati
1859-yilda ingliz shoiri Edvard Fitsjerald Xayyom ruboiylarini ingliz tiliga o'girdi.
Tarjima erkin edi β Fitsjerald ko'p joyda o'z talqinini qo'shgan. Shunga qaramay kitob ulkan shuhrat qozondi va Xayyomni jahonga tanitdi.
Aynan shu tarjimadan keyin uning nomi shoir sifatida mustahkamlandi.
Merosi
Xayyom obrazi olim va shoirning bir shaxsda birlashuvining eng mashhur misoli hisoblanadi.
Uning ruboiylari o'zbek tiliga ham tarjima qilingan. Nishopurdagi maqbarasi ziyoratgohga aylangan.