Saljuqiylar davlati — Anadoliga yo'l ochgan turkiy imperiya

Kelib chiqishi

Saljuqiylar o'g'uz turkiy qabilalaridan chiqqan.

Ular dastlab Sirdaryo bo'yidagi dashtlarda ko'chib yurgan.

X asr oxirida islomni qabul qildi va janubga siljidi.

Kuchayishi

1040-yilda Dandanakan jangida ular G'aznaviylarni yengdi.

Bu burilish nuqtasi bo'ldi: saljuqiylar Xurosonni egalladi va o'z davlatini e'lon qildi.

Keyingi o'n yilliklarda ular Eron, Iroq va Kichik Osiyoni bo'ysundirdi.

1055-yilda Bag'dodga kirdi. Xalifa saqlandi, ammo amaldagi hokimiyat sultonda edi.

Manzikert

1071-yilda Manzikert jangida saljuqiylar Vizantiya qo'shinini tor-mor etdi va imperator asirga tushdi.

Sulton Alp Arslon unga hurmat ko'rsatdi va ozod qildi — u tinch qo'shni bo'lishni ko'zlagan.

Natija rejadan boshqacha chiqdi: imperator taxtdan ag'darildi, shartnoma kuchini yo'qotdi va Vizantiyada fuqarolar urushi boshlandi.

Chegara himoyasiz qoldi va turkiy qabilalar Anadoliga to'siqsiz kirib kela boshladi.

Ya'ni bugungi Turkiyaning shakllanishi shu jangdan boshlanadi.

Nizomulmulk

Saljuqiylar davlatining eng mashhur siymolaridan biri hukmdor emas, vazir edi.

Nizomulmulk o'ttiz yilcha davlatni boshqargan.

U madrasalar tarmog'ini yaratdi — ular "Nizomiya" deb atalardi. Bu davlat ko'magidagi ta'lim tizimining erta namunasi hisoblanadi.

Uning "Siyosatnoma" asari davlat boshqaruvi haqidagi klassik matn bo'lib qoldi.

Sulton Sanjar

Sulolaning so'nggi kuchli hukmdori Sulton Sanjar bo'ldi.

1141-yilda u Qatvon jangida qoraxitoylardan yengildi va Movarounnahrni yo'qotdi.

1153-yilda o'g'uz qabilalari qo'zg'oloni uni asirga tushirdi — u uch yil o'z fuqarolari qo'lida qamoqda saqlandi.

Bu vaqt ichida Xuroson vayron qilindi.

Uning Marvdagi maqbarasi o'rta asr me'morchiligining yirik namunasi.

Tuzilma muammosi

Saljuqiylar davlatining zaifligi tuzilmasida edi.

Yer oila a'zolari o'rtasida taqsimlanardi. Mahalliy hokimlar tobora mustaqil bo'lib borardi.

Ko'chmanchi qabilalar bilan munosabat ham doimiy muammo edi — ular soliq va o'troq tartibga bo'ysunishni istamasdi.

Yakuni

Sanjar vafotidan keyin davlat parchalandi.

Uning o'rnida bir necha mustaqil hokimlik paydo bo'ldi. Kichik Osiyoda Rum saljuqiylari uzoqroq saqlandi.

Mintaqada yangi kuch — xorazmshohlar ko'tarildi.

Merosi

Saljuqiylar turkiy xalqlar tarixidagi eng ta'sirli davlatlardan biri.

Ularning eng uzoq merosi — Anadolining turkiylashuvi. Usmonlilar davlati ham shu jarayonning davomi sifatida paydo bo'lgan.