Xamsa dostoni va uning besh qismi
Xamsa β Alisher Navoiyning besh dostondan iborat yirik asari. Har bir doston o'z syujeti va g'oyasiga ega bo'lib, mumtoz Sharq adabiyotining eng yetuk namunalaridan hisoblanadi.
Xamsa nima
"Xamsa" so'zi arab tilida "beshlik" degan ma'noni bildiradi. Bu janr an'anasi Nizomiy Ganjaviy tomonidan fors tilida boshlab berilgan bo'lib, keyinchalik ko'plab Sharq shoirlari o'z tillarida shu an'anani davom ettirgan.
Alisher Navoiy turkiy tilda to'liq Xamsa yaratgan birinchi va eng mashhur shoirlardan biri bo'ldi. Bu ish naqadar katta mehnat va mahorat talab qilganini tushunish uchun shuni aytish kifoya β har bir doston mustaqil, yirik hajmli asar bo'lib, o'ziga xos vazn va uslubga ega.
Beshta doston tarkibi
Navoiy Xamsasi besh mustaqil dostondan iborat. "Hayrat ul-abror" β axloqiy-falsafiy mavzudagi doston bo'lib, unda turli hikoyatlar orqali insoniy fazilatlar targ'ib qilinadi. "Farhod va Shirin" β mehnat va sadoqatga bag'ishlangan sevgi qissasi.
"Layli va Majnun" β yana bir mashhur va fojiaviy ishq dostoni. "Sab'ai sayyor" β ettita hikoyat asosida qurilgan, ramziy ma'nolarga boy doston. "Saddi Iskandariy" esa Iskandar haqidagi tarixiy-falsafiy doston bo'lib, hukmdorlik va donishmandlik mavzularini ko'taradi.
Mavzular xilma-xilligi
Har bir doston o'ziga xos mavzuni yoritadi: ba'zilari sof ishqiy syujetga, ba'zilari axloqiy-ta'limiy g'oyalarga, ba'zilari esa tarixiy-falsafiy mushohadalarga asoslangan. Bu xilma-xillik Navoiyning fikrlash doirasi naqadar keng bo'lganini ko'rsatadi.
Dostonlar ichida oddiy xalq hayotidan tortib, hukmdorlar taqdirigacha bo'lgan keng qamrovli mavzular aks etgan. Bu esa Xamsani nafaqat badiiy, balki ijtimoiy-falsafiy tomondan ham boy asarga aylantirgan.
Badiiy ahamiyati
Xamsa faqat hikoyalar to'plami emas, balki chuqur falsafiy va insonparvarlik g'oyalarini o'zida mujassam etgan asardir. Navoiy bu dostonlarda adolat, sadoqat, ishq va inson qadr-qimmati kabi umuminsoniy mavzularni ko'taradi.
Har bir doston o'ziga xos badiiy til va vositalar bilan yozilgan bo'lib, muallifning she'riy mahorati turli qirralardan namoyon bo'ladi. Bu jihat Xamsani nafaqat mazmun, balki shakl jihatidan ham betakror asarga aylantiradi.
Meros sifatida
Xamsa asrlar davomida turkiy xalqlar orasida qo'lyozma nusxalarda tarqalgan va keng o'qilgan. Ko'plab kutubxonalarda uning turli davrlarga oid nusxalari saqlanib qolgan, bu esa asarning naqadar mashhur bo'lganini ko'rsatadi.
Bugungi kunda bu asar o'zbek mumtoz adabiyotining cho'qqisi sifatida qadrlanadi va tilshunoslik hamda adabiyotshunoslik tadqiqotlarida muhim manba bo'lib xizmat qiladi. Xamsa asosida teatr sahnalari, badiiy filmlar va boshqa san'at asarlari ham yaratilgan.