Xoja Ahror Vali β temuriylar davrining eng nufuzli shayxi
Xoja Ahror Vali XV asrda Samarqandda yashagan naqshbandiy shayx bo'lib, temuriy hukmdorlarga ta'sir o'tkazgan. U o'z nufuzini soliqlarni yengillatish uchun ishlatgani bilan tanilgan.
Hayoti
Xoja Ubaydulloh Ahror 1404-yilda Toshkent atrofida tug'ilgan.
Yoshligida Samarqandda ta'lim olgan, so'ng naqshbandiya tariqatiga kirgan. Umrining asosiy qismi Samarqandda o'tdi va u shu yerda tariqatning eng nufuzli rahbariga aylandi.
Xoja Ahror 1490-yilda vafot etgan.
Nufuzi
Xoja Ahror tarixda g'ayrioddiy o'rin egallaydi: u rasmiy lavozimda bo'lmagan, ammo davlat ishlariga sezilarli ta'sir ko'rsatgan.
Temuriy shahzodalar o'zaro kurashda unga murojaat qilar, u vositachilik qilib nizolarni bartaraf etardi. Manbalarda uning aralashuvi bilan bir necha bor urush oldi olingani qayd etiladi.
Bu ta'sir naqshbandiya g'oyalaridan kelib chiqadi: tariqat jamiyatdan chetlanishni emas, uning ichida faol bo'lishni targ'ib qilardi.
Iqtisodiy faoliyati
Xoja Ahror o'z davrining eng yirik yer egalaridan biri edi. Uning qo'lida keng ekin maydonlari, bog'lar va savdo inshootlari to'plangan.
Bu holat tanqidga ham sabab bo'lgan β so'fiy shayxning boylik to'plashi ba'zilarga g'alati tuyulgan. Uning tarafdorlari esa bunga boshqacha izoh beradi: mustaqil mablag' unga hukmdorlarga qaram bo'lmasdan gapirish imkonini bergan.
Manbalarga ko'ra, u o'z nufuzini dehqonlardan olinadigan ayrim og'ir soliqlarni bekor qildirish uchun ishlatgan.
Ta'limoti
Xoja Ahror yozma asar ko'p qoldirmagan β uning ta'limoti asosan shogirdlari orqali yetib kelgan.
Uning asosiy g'oyasi tariqat asoschisi Bahouddin Naqshband yo'lining davomi edi: ibodat mehnat bilan birga borishi, shayx esa xalq manfaatini himoya qilishi kerak. U hokimiyatdan qochmadi, aksincha, unga ta'sir o'tkazish orqali foyda keltirishga urindi. Yozma merosi kam bo'lgan ustozlarning ta'limoti asosan shogirdlar yozuvi orqali yetib keladi. Bu esa tadqiqotchi uchun alohida qiyinchilik tug'diradi: matn muallifning o'z so'zi emas, uni eshitgan kishining bayoni bo'ladi va unda keyingi davr talqinlari ham aralashib ketishi mumkin. Shu sababli bunday ta'limotni o'rganish matnning kim tomonidan qayd etilganini ham hisobga olishni talab qiladi.
Merosi
Xoja Ahror temuriylar davrining ijtimoiy hayotini tushunish uchun muhim siymo β u dinning siyosat bilan qanday munosabatda bo'lgani haqidagi savolga aniq misol beradi.
Alisher Navoiy u bilan yaqin munosabatda bo'lgan va asarlarida uni hurmat bilan tilga olgan.
Samarqanddagi Xoja Ahror majmuasi bugungacha saqlanib qolgan. Toshkentdagi bir qator joylar ham uning nomi bilan atalgan.