Bahouddin Naqshband β naqshbandiya tariqati asoschisi
Buxoro yaqinida tug'ilgan Bahouddin Naqshband dunyodagi eng keng tarqalgan so'fiy tariqatlaridan biriga asos soldi. Uning "Dil ba yoru dast ba kor" shiori tariqatning mohiyatini ifodalaydi.
Hayoti
Bahouddin Naqshband 1318-yilda Buxoro yaqinidagi Qasri Orifon qishlog'ida tug'ilgan.
Laqabi kasbi bilan bog'liq deb hisoblanadi: "naqshband" β matoga naqsh soluvchi hunarmand. U umri davomida oddiy hayot kechirgan, mehnat bilan kun ko'rgan va boylik to'plamagan.
Naqshband 1389-yilda vafot etgan.
Ta'limotining mohiyati
Naqshbandiya tariqatining eng mashhur shiori β "Dil ba yoru dast ba kor", ya'ni "Qalb Allohda, qo'l ishda".
Bu shior tariqatning asosiy g'oyasini ifodalaydi. Naqshband dunyodan voz kechishni, tarki dunyo qilib chekinishni rad etdi. Uning fikricha, inson bozorda savdo qilib, dalada ishlab turib ham qalbini Allohga bog'lab tura oladi β buning uchun jamiyatdan uzoqlashish shart emas.
Bu qarash o'sha davr uchun muhim edi: ko'plab tariqatlar zohidlikni va dunyoviy ishlardan chetlanishni targ'ib qilardi. Naqshbandiya esa mehnatni ibodatga zid deb bilmadi.
Zikr usuli
Naqshbandiyaning yana bir farqi β zikrning ovozsiz bajarilishi.
Boshqa ko'plab tariqatlarda zikr baland ovozda, jamoa bo'lib, ba'zan musiqa va harakat bilan olib borilardi. Naqshband esa "xufiya zikr" β ichki, ovozsiz zikrni tanladi.
Bu tanlov ham ta'limotning umumiy mantig'iga mos: agar inson kundalik ish orasida ibodat qilishi kerak bo'lsa, zikr ko'rinmas va eshitilmas bo'lishi tabiiy. Zikr so'zi eslash, tilga olish ma'nosini beradi va tasavvuf amaliyotining asosiy qismlaridan biri sanaladi. Uni qanday bajarish masalasida tariqatlar bir-biridan farq qilgan.
Tarqalishi
Naqshbandiya Markaziy Osiyodan boshlanib, keyingi asrlarda juda keng tarqaldi: Usmonlilar davlati, Hindiston, Kavkaz, Xitoyning g'arbiy hududlari va Janubi-sharqiy Osiyoga yetib bordi.
Tariqat vakillari ko'pincha jamiyat hayotida faol qatnashgan. Temuriylar davrida Xoja Ahror Vali kabi naqshbandiy shayxlar siyosiy va iqtisodiy jihatdan katta ta'sirga ega bo'lgan.
Merosi
Bugungi kunda naqshbandiya dunyodagi eng ko'p tarqalgan so'fiy tariqatlaridan biri hisoblanadi.
Buxoro yaqinidagi Bahouddin Naqshband majmuasi O'zbekistondagi eng yirik ziyoratgohlardan biri. Xalq orasida uning nomi bilan bog'liq ko'plab rivoyatlar saqlanib qolgan. Rivoyatlar tarixiy dalil sifatida emas, xalq xotirasining bir shakli sifatida o'rganiladi: ular shaxsning odamlar ongida qanday tasavvur qilinganini ko'rsatadi. Ziyoratgoh atrofidagi hayot ham shu xotiraning davomi hisoblanadi.