Yusuf Xos Hojib β "Qutadg'u bilig" dostoni muallifi
Yusuf Xos Hojib 1069-yilda "Qutadg'u bilig" dostonini yozdi. Bu turkiy tildagi birinchi yirik islomiy adabiy asar bo'lib, adolatli boshqaruv haqidagi qarashlarni bayon etadi.
Hayoti
Yusuf Xos Hojib XI asrda yashagan. U Balasog'un shahrida tug'ilgan va umrining bir qismi Qashqarda o'tgan.
Asarini tugatgach, uni Qoraxoniylar hukmdoriga taqdim etgan. Hukmdor undan mamnun bo'lib, unga "Xos Hojib" β saroydagi yuqori lavozim unvonini bergan. Nomi shu bilan tarixda qolgan.
Qutadg'u bilig
"Qutadg'u bilig" 1069-yilda yozilgan va nomi "Baxt keltiruvchi bilim" degan ma'noni beradi.
Asar turkiy tildagi birinchi yirik islomiy adabiy asar hisoblanadi. U she'riy shaklda bitilgan va olti mingdan ortiq baytdan iborat.
Kitob janr jihatdan hukmdorlar uchun yozilgan pandnoma β ya'ni davlatni qanday boshqarish kerakligi haqidagi asar. Bunday kitoblar fors va arab adabiyotida bor edi, turkiy tilda esa bu birinchi urinish bo'ldi.
Tuzilishi
Asarning qurilishi o'ziga xos: undagi to'rt asosiy qahramon to'rtta tushunchani ifodalaydi.
Kuntug'di β hukmdor, adolat timsoli. Oyto'ldi β vazir, baxt va davlat timsoli. O'gdulmish β aql timsoli. O'zg'urmish β qanoat timsoli.
Ular o'zaro suhbat va bahs olib boradi. Shu yo'l bilan muallif turli qarashlarni qarama-qarshi qo'yadi va o'quvchini xulosaga olib keladi.
Bu usul quruq nasihatdan qochish imkonini bergan: g'oyalar tayyor holda berilmaydi, bahsda tug'iladi.
Asosiy g'oyasi
Yusuf Xos Hojibning markaziy fikri β davlat adolatga tayanishi kerak.
Uning qarashicha, hukmdorning kuchi qo'shinda emas, qonun va adolatdadir. Adolat buzilsa, davlat ham uzoq turmaydi. Shuningdek, u bilim va aqlni boshqaruvning asosi deb bilgan.
Asarda islomiy qarashlar turkiy an'anaviy tushunchalar bilan uyg'unlashib ketgan β bu o'sha davr Markaziy Osiyosining madaniy holatini aks ettiradi.
Merosi
"Qutadg'u bilig" turkiy adabiyotning boshlanish nuqtalaridan biri hisoblanadi. U til tarixi uchun ham muhim manba: asarda XI asr turkiy tilining boy lug'ati saqlanib qolgan.
Asarning uch qo'lyozma nusxasi ma'lum va ular turli tillarga tarjima qilingan. Nusxalarning kamligi qadimgi matnlar uchun odatiy hol: har biri alohida ko'chirilgani sababli ular o'zaro farq qiladi va tadqiqotchi asl matnni tiklash uchun ularni qiyoslab chiqadi. Bugungi kunda u "Devonu lug'otit turk" bilan birga qadimgi turkiy madaniyatning ikki asosiy yozma yodgorligi sifatida qaraladi.