Ahmad al-Farg'oniy β Alfraganus nomi bilan tanilgan astronom
Farg'onalik astronom al-Farg'oniy IX asrda astronomiya bo'yicha qo'llanma yozdi va Nil daryosi suv o'lchagichini qurdi. Uning asari Yevropada asrlar davomida o'qitilgan.
Hayoti
Ahmad al-Farg'oniy IX asr boshida Farg'ona vodiysida tug'ilgan. Yevropa manbalarida uning nomi Alfraganus shaklida uchraydi.
U Bag'dodda, xalifa al-Ma'mun saroyidagi ilmiy markazda ishlagan. O'sha davrda bu markaz musulmon olamining eng yirik ilmiy muassasasi edi va turli o'lkalardan kelgan olimlarni birlashtirardi. Keyinchalik al-Farg'oniy Misrga yuborilgan va umrining bir qismi o'sha yerda o'tgan.
Astronomiya bo'yicha asari
Al-Farg'oniyning asosiy kitobi osmon jismlari harakati haqida bo'lib, unda Ptolemey astronomiyasi ixcham va tushunarli tarzda bayon etilgan.
Asarning ahamiyati yangi kashfiyotda emas, balki bayon uslubida edi. Ptolemeyning o'z asari juda murakkab va matematik tayyorgarliksiz o'qib bo'lmasdi. Al-Farg'oniy uning mazmunini isbotlarsiz, ammo aniq tarzda bayon qilib berdi va astronomiyaning umumiy manzarasini ko'rsatdi. Shu sababli kitob asrlar davomida kirish darsligi vazifasini o'tadi.
Al-Farg'oniy Yerning o'lchamlarini hisoblagan va al-Ma'mun buyrug'i bilan bir gradus meridian yoyining uzunligini aniqlash ishlarida qatnashgan.
Nil suv o'lchagichi
Misrda al-Farg'oniy Nil daryosi suvi sathini o'lchaydigan inshoot β nilometr qurilishiga rahbarlik qilgan.
Bu shunchaki texnik ish emas edi. Misr dehqonchiligi va soliq tizimi butunlay Nilning mavsumiy toshqiniga bog'liq edi: suv sathi hosilni, hosil esa soliq miqdorini belgilardi. Toshqin kam bo'lsa ochlik, ortiqcha bo'lsa vayronagarchilik kutilardi. Shu bois o'lchov aniqligi davlat uchun bevosita amaliy ahamiyatga ega bo'lgan.
Qohira yaqinidagi Ravza orolidagi o'lchagich shu davrdan saqlanib qolgan va bugungacha turibdi.
Yevropadagi ta'siri
Al-Farg'oniy asari XII asrda lotin tiliga tarjima qilindi va Yevropa universitetlarida astronomiya bo'yicha asosiy manbalardan biriga aylandi.
Uning ma'lumotlaridan Dante Aligyeri ham foydalangan β "Ilohiy komediya" va boshqa asarlaridagi osmon tuzilishi haqidagi tasavvurlar shu manbaga borib taqaladi. Xristofor Kolumb Yer o'lchami haqidagi hisoblarda al-Farg'oniy ma'lumotlariga tayangani ham qayd etiladi; olimning gradus o'lchovi arab milida berilgani sabab kelib chiqqan chalkashlik masofa hisobiga ta'sir qilgan degan qarash bor.
Merosi
Al-Farg'oniy nomi Sharq astronomiyasining Yevropaga o'tishidagi asosiy bo'g'inlardan biri sifatida saqlanib qolgan.
Farg'onada olimga bag'ishlangan yodgorlik va muzey mavjud. Oydagi kraterlardan biri ham uning nomi bilan atalgan.