Alouddin Xorazmshoh β mo'g'ul bosqinini keltirib chiqargan
Alouddin Muhammad Xorazmshohlar davlatini eng katta chegaraga yetkazdi, ammo mo'g'ul elchilarini o'ldirtirib bosqinni keltirib chiqardi. Davlati ikki yilda quladi.
Hayoti
Alouddin Muhammad 1200-yilda Xorazmshohlar taxtiga o'tirdi.
Uning davrida davlat eng katta hududga yetdi: Movarounnahr, Xuroson, Eron va Afg'onistonning katta qismi uning qo'lida edi. U qoraxitoylarni yengdi, G'aznani egalladi va o'zini davrning eng qudratli hukmdori deb hisoblardi.
Muhammad 1220 yoki 1221-yilda vafot etgan.
Davlatning zaifligi
Tashqi ko'rinishdan kuchli bo'lgan davlat ichidan mustahkam emas edi.
Muhammad qisqa vaqtda juda ko'p yer bosib olgan, ammo ularni birlashtira olmagan. Qo'shindagi turkiy qabilalar onasi Turkon xotunga sodiq edi va sultonga to'liq bo'ysunmasdi. Saroyda ikki hokimiyat markazi mavjud bo'lib, ular bir-biri bilan raqobatlashardi.
Ruhoniylar bilan ham munosabat buzilgan: Muhammad Bag'dod xalifasiga qarshi chiqib, uni almashtirishga urinib ko'rgan edi.
O'tror voqeasi
1218-yilda Chingizxon Xorazmga savdo karvoni yubordi. O'tror shahri hokimi karvonni josuslikda ayblab, savdogarlarni o'ldirdi va mollarini musodara qildi.
Chingizxon javob talab qilib elchi jo'natdi. Muhammad talabni rad etdi va elchini o'ldirtirdi.
Bu qaror halokatli bo'ldi. O'sha davr qoidalari bo'yicha elchini o'ldirish urush e'loni bilan teng edi. Chingizxon shu bahonada butun kuchini g'arbga qaratdi.
Bosqin
1219-yilda mo'g'ul qo'shini hujum boshladi.
Muhammad hal qiluvchi jangga chiqmadi. U qo'shinni shaharlarga tarqatib qo'ydi β bu esa mo'g'ullarga ularni bittalab olish imkonini berdi. O'tror, Buxoro, Samarqand va Urganch birin-ketin quladi.
Sultonning o'zi qochib yurdi. Mo'g'ul otryadlari uni Eron bo'ylab quvib bordi. U Kaspiy dengizidagi kichik orolda, qashshoq ahvolda vafot etdi.
Kurashni uning o'g'li Jaloliddin Manguberdi davom ettirdi.
Baholanishi
Alouddin Muhammad tarixda qarama-qarshi baholanadi.
Bir tomondan, u davlatni misli ko'rilmagan darajada kengaytirgan. Ikkinchi tomondan, uning shaxsiy qarori mintaqa uchun asrlar davom etgan halokatga sabab bo'ldi.
Uning tarixi bir saboqni ko'rsatadi: tez to'plangan, ammo ichdan bog'lanmagan davlat birinchi jiddiy zarbadayoq parchalanib ketishi mumkin. Bu holat tarixchilar uchun uzoq bahs mavzusi bo'lib qolgan: mag'lubiyatni bir shaxsning xatosi bilan izohlash mumkinmi yoki davlat tuzilishining o'zi hal qiluvchi omilmi. Ikkala omil birga qaralganda manzara to'liqroq bo'ladi: shaxsiy qaror faqat oldindan zaif bo'lgan tizimda shunchalik og'ir oqibat bera oladi.