Jaloliddin Manguberdi β mo'g'ullarga qarshi kurashgan
Xorazmshoh o'g'li Jaloliddin Manguberdi mo'g'ul bosqiniga qarshi o'n yil kurashdi. Parvon jangida u Chingizxon qo'shinini yengib, bosqinchilarga birinchi jiddiy zarba berdi.
Hayoti
Jaloliddin Manguberdi taxminan 1198-yilda tug'ilgan. U Xorazmshoh Alouddin Muhammadning o'g'li edi.
XIII asr boshida Xorazmshohlar davlati Markaziy Osiyodagi eng yirik kuch hisoblanardi. Ammo 1219-yilda boshlangan mo'g'ul bosqini uni qisqa vaqtda ag'darib tashladi.
Davlatning tez qulashiga bir necha sabab ko'rsatiladi: qo'shin chegara shaharlariga tarqatib yuborilgani, hukmdorning yagona jangga chiqishdan qochgani va sarkardalar orasidagi ishonchsizlik. Otasi qochib yurib Kaspiy dengizidagi orolda vafot etgach, kurashni Jaloliddin davom ettirdi.
Parvon jangi
1221-yilda Jaloliddin Parvon yonida mo'g'ul qo'shinini mag'lub etdi. Bu Chingizxon lashkari Markaziy Osiyoda ko'rgan birinchi jiddiy yengilish edi.
G'alaba mo'g'ullarning yengilmasligi haqidagi tasavvurni buzdi va bir qancha shaharlarda qarshilikni kuchaytirdi. Ammo Jaloliddinning qo'shini turli guruhlardan tuzilgan edi; o'ljani bo'lishda kelishmovchilik chiqib, kuchlarning bir qismi undan ajralib ketdi. Aynan shu tarqoqlik keyingi jangda hal qiluvchi bo'lib chiqdi.
Sind daryosi jangi
Chingizxon javob zarbasini o'zi boshqardi. 1221-yilning oxirida Sind daryosi bo'yida hal qiluvchi jang bo'ldi.
Jaloliddin qurshovda qoldi va qattiq qarshilik ko'rsatdi. Manbalarga ko'ra, chekinishga yo'l qolmagach, u otda turib daryoning tik qirg'og'idan sakrab, narigi tomonga suzib o'tgan. Rivoyatga ko'ra, Chingizxon bu manzarani kuzatib turib, dushmanining jasoratiga tan bergan.
Keyingi yillari
Hindistonda bir muddat qolgach, Jaloliddin g'arbga qaytdi va Eron, Kavkaz hamda Kichik Osiyoda kurashni davom ettirdi. U Ozarbayjon va Gruziyada o'z hokimiyatini tikladi.
Bu yillarda u qo'shni musulmon hukmdorlar bilan ham to'qnashdi. Mo'g'ullarga qarshi yagona ittifoq tuzilmadi β har bir hukmdor o'z yerini saqlashni ko'zladi va bu umumiy kuchni yemirdi. 1230-yilda Yassichamanda saljuqiylar va ayyubiylar birlashib Jaloliddinni mag'lub etgach, uning ahvoli og'irlashdi.
Jaloliddin 1231-yilda, mo'g'ullardan chekinib yurgan chog'ida halok bo'ldi.
Merosi
Jaloliddinning o'n yillik kurashi mo'g'ul bosqinini to'xtata olmadi, ammo uning qarshiligi o'sha davr manbalarida keng aks etgan. Kotibi Muhammad Nasaviy uning hayoti haqida alohida asar yozib qoldirgan β bu kitob bugungi bilimlarimizning asosiy manbai.
O'zbekistonda Jaloliddin Manguberdi vatan himoyasi ramzi sifatida qaraladi. Uning nomi bilan davlat ordeni ta'sis etilgan, Urganchda yodgorlik majmuasi barpo qilingan.