Amir Temur saltanati (1370) β Samarqand poytaxt bo'lgan davr
1370-yilda Amir Temur mayda bekliklarga bo'lingan Movarounnahrda hokimiyatni qo'lga oldi va Samarqandni poytaxt qildi. Zabt etilgan o'lkalardan hunarmand va me'morlar shu yerga ko'chirildi.
Tarixiy sharoit
XIV asr o'rtasida Movarounnahr og'ir ahvolda edi.
Mo'g'ul bosqinidan bir asr o'tgan, ammo mintaqa to'liq tiklanmagan. Chig'atoy ulusi parchalanib, hudud mayda bekliklarga bo'lingan edi.
Har bir bek o'z yerini boshqarar, ular bir-biri bilan urushardi. Savdo yo'llari xavfli edi.
Hokimiyatga kelishi
Amir Temur shu tarqoqlik sharoitida ko'tarildi.
U dastlab kichik otryad bilan harakat qildi, ittifoq tuzdi va buzdi, bir necha bor mag'lub bo'ldi.
1370-yilda u Movarounnahrda hokimiyatni to'liq qo'lga oldi va Samarqandni poytaxt qilib tanladi.
Qonuniylik masalasi
Temur oldida jiddiy muammo turardi.
O'sha davr tartibi bo'yicha hokimiyatning qonuniyligi Chingizxon naslidan kelib chiqardi. U esa bu naslga mansub emas edi.
Yechim topildi: u o'zini "amir" deb atadi va rasmiy hokimiyatni chingiziy xonlar nomidan yuritdi. Chingiziy sulolasidan qiz olgach, "ko'ragon" β kuyov unvonini qo'shdi.
Bu hiyla emas edi β bu o'sha davr siyosiy tartibining talabi.
Davlatning tuzilishi
Temur davlati harbiy tartibga tayanardi.
Qo'shin o'nlik tizim bo'yicha tuzilgan. Razvedka va aloqa tizimiga alohida e'tibor berilgan.
Boshqaruvda mahalliy an'ana va mo'g'ul tartibi qorishgan.
Samarqandning tiklanishi
Temur davri Movarounnahr shaharlarining qaytadan yuksalishini boshlab berdi.
U zabt etilgan o'lkalardan hunarmand va me'morlarni Samarqandga ko'chirdi. Bu shafqatsiz, ammo samarali usul edi: poytaxt qisqa vaqtda davrning eng go'zal shaharlaridan biriga aylandi.
Bibixonim masjidi, Go'ri Amir maqbarasi, Shohi Zinda majmuasi shu davrga tegishli.
Savdo ham jonlandi: Temur Oltin O'rdani vayron qilgach, Ipak yo'lining shimoliy tarmog'i izdan chiqdi va savdo uning nazoratidagi janubiy yo'nalishga siljidi.
Yurishlar
Temurning yurishlari keng hududni qamradi: Eron, Kavkaz, Oltin O'rda, Hindiston va Kichik Osiyo.
Ularning ko'pi hudud qo'shish emas, raqibni zaiflashtirish maqsadini ko'zlagan.
U 1405-yilda Xitoyga yurish boshlagan paytda vafot etdi.
Baholanishi
Temur figurasi bahsli.
Movarounnahr uchun uning davri tiklanish va yuksalish davri: shaharlar qurildi, ilm va san'at rivojlandi.
Uning yurishlari yo'lidagi o'lkalar uchun esa bu vayronagarchilik edi.
Ikkala qarash ham dalilga ega.
Merosi
Temur asos solgan sulola bir asrdan ortiq hukmronlik qildi.
Uning nevarasi Ulug'bek Samarqandda rasadxona qurdi, avlodi Bobur esa Hindistonda yangi davlatga asos soldi.
Bugungi O'zbekistonda Amir Temur davlatchilik tarixining markaziy siymosi sifatida qaraladi.