Boburiylar saltanati (1526) β uch asrlik davlat
1526-yilda Panipat jangidan keyin Bobur Hindistonda yangi davlatga asos soldi. Uni Akbarshoh mustahkamladi, Shohjahon davrida Toj Mahal qurildi; saltanat uch asrdan ortiq yashadi.
Boburning yo'li
Bobur Andijonda tug'ilgan va Farg'ona taxtini yosh chog'ida egallagan.
U Samarqandni uch marta qo'lga kiritdi va uchalasida ham ushlab qola olmadi. Shayboniyxon bilan kurashda yengilgach, Movarounnahrni tark etdi.
1504-yilda u Kobulni egalladi. Yigirma yil davomida u vataniga qaytish umidini saqladi.
Har safar muvaffaqiyatsizlikka uchragach, u janubga qaradi.
Panipat
1526-yilda Panipat yonidagi jangda Bobur Dehli sultoni Ibrohim Lo'diyni mag'lub etdi.
Uning qo'shini ancha kam edi. G'alabani o't ochar qurol, zanjirband aravalardan tuzilgan mudofaa chizig'i va qanotdan aylanib o'tuvchi otliqlar ta'minladi.
Bir yildan keyin Xonuva jangida rajput hukmdori Rana Sanga yengildi β shu bilan hokimiyat mustahkamlandi.
Nomi
Davlat Yevropada "Buyuk Mo'g'ullar" deb ataladi.
Bu nom noto'g'ri: Bobur mo'g'ul emas, temuriy edi. U o'zini turkiy deb bilardi va mo'g'ullarga munosabati sovuq bo'lgan β buni "Boburnoma"da ochiq yozgan.
Nom chalkashlikdan kelib chiqqan: fors tilida "mo'g'ul" so'zi keng ma'noda ishlatilgan.
Mahalliy an'anada davlat boburiylar sultonligi deb ataladi.
Rivojlanishi
Bobur 1530-yilda vafot etdi β u yangi davlatni mustahkamlashga ulgurmadi.
Uning o'g'li Humoyun taxtni yo'qotib, keyin qaytarib oldi.
Asosiy mustahkamlash Akbarshoh davrida bo'ldi: u hududni kengaytirdi, boshqaruv tizimini yaratdi va bag'rikenglik siyosatini yuritdi.
Shohjahon davri me'morchilik cho'qqisi bo'ldi β Toj Mahal shu davrda qurildi.
Avrangzeb davrida saltanat eng katta hududga yetdi, ammo ichdan zaiflashdi.
Madaniy meros
Boburiylar davri Janubiy Osiyo madaniyatiga chuqur iz qoldirdi.
Me'morchilikda Markaziy Osiyo va hind an'analari qorishdi. Toj Mahal, Qizil qal'a va o'nlab boshqa inshoot shu davrga tegishli.
Miniatyura san'ati rivojlandi. Urdu tili shu davrdagi til aralashuvidan shakllangan.
Oshxona ham o'zgardi: bugungi hind taomlarining ko'pi shu davr merosi.
Markaziy Osiyo bilan bog'liqligi
Saltanat Markaziy Osiyo bilan doimiy aloqada bo'ldi.
Boburiy hukmdorlar o'zlarini temuriy deb bilar, Samarqandni ajdodlar yurti deb hisoblardi. Ba'zilari uni qaytarib olishga urinib ko'rgan.
Saroy tili fors edi, ammo turkiy an'ana ham saqlangan.
Yakuni
Saltanat XVIII asrdan zaiflashdi.
Nodirshoh Dehlini taladi va Tovus taxtini olib ketdi. Marathalar kuchaydi. Keyin Britaniya Ost-Ind kompaniyasi ta'sirini kengaytirdi.
1857-yilda oxirgi boburiy hukmdor taxtdan chetlatildi.
Merosi
Boburiylar saltanati Hindiston yarimorolini uch asrdan ortiq boshqargan.
O'zbekiston uchun uning ahamiyati alohida: bu Andijonda tug'ilgan kishi asos solgan davlat bo'lib, u jahon tarixida sezilarli iz qoldirgan.