Buyuk geografik kashfiyotlar β dunyo xaritasining chizilishi
Portugaliya Afrika sohili bo'ylab yo'l ochdi, Kolumb g'arbga suzdi, Magellan ekspeditsiyasi esa dunyo bo'ylab aylandi. Savdo O'rta yer dengizidan Atlantikaga ko'chdi va Ipak yo'li o'rnini yo'qotdi.
Sabablari
Kashfiyotlar davri bir necha omilning birga kelishidan tug'ildi.
Iqtisodiy sabab asosiy edi: Osiyo tovarlari β ziravor, ipak, chinni β juda qimmat bo'lib, oradagi vositachilar katta foyda olardi. To'g'ridan-to'g'ri yo'l topilsa, foyda ulkan bo'lardi.
Konstantinopolning qulashi quruqlik yo'lini yanada qiyinlashtirdi.
Texnologik shart-sharoit ham paydo bo'ldi: yangi kema turi, kompas, astrolabiya va yaxshilangan xaritalar uzoq safarni imkonli qildi.
Portugaliya
Portugaliya birinchi bo'ldi.
U o'nlab yil davomida Afrika sohili bo'ylab bosqichma-bosqich janubga siljidi.
1488-yilda Afrikaning janubiy uchi aylanib o'tildi. 1498-yilda Vasko da Gama Hindistonga yetdi.
Bu sabr bilan qilingan tizimli ish edi β bir dadil safar emas.
Ispaniya
Ispaniya boshqa yo'lni tanladi: g'arbga suzish.
1492-yilda Kolumb Amerikaga yetdi β garchi u buni Osiyo deb o'yladi.
1519-1522-yillarda Magellan boshlagan ekspeditsiya dunyo bo'ylab aylanib chiqdi. Magellanning o'zi yo'lda halok bo'ldi; besh kemadan bittasi qaytdi.
Bu safar Yerning dumaloqligini amalda isbotladi va okeanlarning haqiqiy o'lchamini ko'rsatdi.
Bilim o'zgarishi
Kashfiyotlar dunyoqarashni o'zgartirdi.
Ptolemey xaritasi asrlar davomida asosiy manba edi. Endi ma'lum bo'ldiki, u xato: qit'alar boshqacha, okeanlar kattaroq.
Bu muhim ma'no kasb etdi: qadimgi obro'li muallif xato qilishi mumkin ekan. Bu g'oya keyingi ilmiy inqilobga zamin bo'lgan omillardan biri hisoblanadi.
Iqtisodiy oqibat
Amerika kumushi Yevropaga oqib keldi va jahon iqtisodini o'zgartirdi.
Savdo markazi O'rta yer dengizidan Atlantikaga siljidi. Venetsiya va Genuya o'z ahamiyatini yo'qota boshladi, Lissabon, Sevilya va keyinchalik Amsterdam hamda London ko'tarildi.
Markaziy Osiyoga ta'siri
Bu jarayon mintaqa uchun salbiy oqibat berdi.
Ipak yo'li ming yillar davomida Sharq va G'arbni bog'lab kelgan edi. Dengiz yo'li esa arzonroq va xavfsizroq bo'lib chiqdi.
Savdo asta-sekin okeanga ko'chdi. Samarqand va Buxoro jahon savdosidagi markaziy o'rnini yo'qotdi.
Bu bir kunda bo'lmadi β jarayon asrlar davom etdi. Ammo yo'nalish shu davrdan aniq bo'ldi.
Og'ir tomoni
Kashfiyotlarning ikkinchi yuzi og'ir edi.
Mahalliy aholi kasallik va bosqin natijasida ommaviy qirildi.
Mustamlaka tizimi shakllandi. Ishchi kuchi yetishmagach, transatlantika qullik savdosi boshlandi β millionlab afrikalik Amerikaga majburan olib ketildi.
Merosi
Buyuk geografik kashfiyotlar jahon tarixining burilish nuqtasi hisoblanadi.
Ular birinchi marta butun dunyoni yagona iqtisodiy tizimga bog'ladi. Ayni paytda ular Yevropaning keyingi asrlardagi ustunligiga va mustamlakachilikka zamin yaratdi.