Ptolemey — o'n to'rt asr hukmron bo'lgan tizim muallifi
Almagestdagi model markazga Yerni qo'ygan, ammo sayyoralar o'rnini yetarli aniqlikda hisoblab bera olardi. Geografik asaridagi xato — Yer aylanasini kichik chamalash — Kolumb hisobiga ta'sir qilgan.
Hayoti
Klavdiy Ptolemey II asrda yashagan va Misrning Aleksandriya shahrida ishlagan.
Uning hayoti haqida deyarli hech narsa ma'lum emas. Bilganimiz faqat asarlaridan olingan.
Almagest
Ptolemeyning astronomiya bo'yicha asari arab tilidagi nomi bilan "Almagest" deb ataladi.
Unda u osmon jismlari harakatini tushuntiruvchi matematik model yaratdi. Model markazida Yer turadi.
Muhim tushunish kerak: bu model ishlardi. U sayyoralar o'rnini oldindan yetarli aniqlikda hisoblab bera olardi. Aynan shu sababli u qabul qilingan — bu jaholat emas, amaliy tanlov edi.
Modelning murakkabligi sayyoralarning g'alati harakatidan kelib chiqardi. Ptolemey uni tushuntirish uchun qo'shimcha doiralar tizimini kiritdi: sayyora kichik doira bo'ylab, u esa katta doira bo'ylab aylanadi.
Nima uchun uzoq yashadi
Ptolemey tizimi XVI asrgacha, ya'ni qariyb o'n to'rt asr hukmron bo'ldi.
Buning sababi obro' emas edi: unga muqobil model yo'q edi va Ptolemey hisoblari amalda ishlardi.
Kopernik tizimi paydo bo'lganda ham u darhol ustunlik qilmadi — uning aniqligi Ptolemeynikidan yaxshi emas edi. U faqat soddaroq edi.
Masala Kepler orbitalarni ellips deb topgach hal bo'ldi.
Geografiya
Ptolemeyning ikkinchi yirik asari geografiyaga bag'ishlangan.
Unda sakkiz mingga yaqin joyning koordinatalari keltirilgan va xarita tuzish usuli bayon etilgan.
U sferik Yerni tekis qog'ozga tushirish muammosini ko'rgan va proyeksiya usullarini taklif qilgan — bu bugungi kartografiyaning erta namunasi.
Asarda jiddiy xato bor edi: u Yer aylanasini haqiqiydan kichik deb hisoblagan.
Bu xatoning kutilmagan oqibati bo'ldi — Kolumb aynan shu ma'lumotga tayanib, Osiyoga g'arbdan yaqin masofada yetish mumkin deb o'ylagan.
Boshqa asarlari
Ptolemey optika bo'yicha yozgan va yorug'lik sinishini o'rgangan.
U musiqa nazariyasi bilan ham shug'ullangan.
Shuningdek, u astrologiya bo'yicha asar yozgan — o'sha davrda bu astronomiyadan ajratilmagan edi.
Islom olamidagi taqdiri
Ptolemey asarlari arab tiliga tarjima qilingan va sharqda chuqur o'rganilgan.
Al-Farg'oniy uning astronomiyasini soddalashtirib bayon qilgan. Al-Xorazmiy uning geografik ma'lumotlarini tuzatgan.
Ulug'bek jadvali esa Ptolemey katalogidan keyingi birinchi yirik mustaqil yulduzlar ro'yxati bo'ldi.
Ya'ni Ptolemey Sharq astronomiyasining boshlanish nuqtasi bo'lib xizmat qilgan.
Merosi
Ptolemey tizimi bugun xato deb qaraladi, ammo uning tarixdagi o'rni katta.
U kuzatishni matematik model bilan bog'lash namunasini bergan va bu yondashuv keyingi astronomiyaning asosi bo'lgan.