Davlat byudjeti qanday shakllanadi
Byudjet daromadlari va xarajatlari qanday tuzilishi, taqchillik nima uchun yuzaga kelishi tushuntiriladi. Byudjet jarayonining asosiy bosqichlari ham ko'rsatib beriladi.
Byudjetning mohiyati va tuzilishi
Davlat byudjeti muayyan davr uchun tuzilgan daromad va xarajatlar rejasidir. U jamiyat resurslarining qaysi qismi umumiy ehtiyojlarga yo'naltirilishini ko'rsatadi. Byudjet ayni paytda huquqiy hujjat bo'lgani uchun undagi ko'rsatkichlar majburiy kuchga ega bo'ladi.
Uning tuzilishi odatda markaziy va mahalliy darajalarga bo'linadi, har bir daraja o'z vakolatiga mos vazifalarni moliyalashtiradi. Byudjet shu ma'noda davlat siyosatining raqamlarda ifodalangan ko'rinishi hisoblanadi.
Soliqlar asosiy daromad manbai
Byudjet daromadining eng katta qismi soliq tushumlaridan shakllanadi. Ular daromaddan, iste'moldan, mol-mulkdan va tashqi savdo operatsiyalaridan undiriladi. Soliq tizimining tuzilishi iqtisodiy faollikka ham, daromadlar taqsimotiga ham sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
Tushumlar hajmi iqtisodiyotdagi umumiy o'sish sur'ati bilan chambarchas bog'liq bo'ladi. Faollik susayganda soliq bazasi torayadi va daromadlar kutilganidan kam bo'lib chiqadi.
Soliqdan tashqari tushumlar
Byudjetga davlat mulkidan foydalanish, xizmat ko'rsatish yig'imlari va tabiiy resurslardan olinadigan to'lovlar ham tushadi. Ayrim hollarda davlat ishtirokidagi korxonalar daromadining bir qismi ham shu manbaga qo'shiladi.
Bu tushumlar odatda soliqlarga nisbatan kichikroq ulushni tashkil etsa-da, ular manbalarning xilma-xilligini ta'minlaydi. Manbalar rang-barangligi esa byudjetni bitta manbaga qattiq bog'lanib qolishdan asraydi.
Xarajatlarning asosiy yo'nalishlari
Xarajat qismi ta'lim, sog'liqni saqlash, ijtimoiy himoya, infratuzilma va boshqaruvni ta'minlashga sarflanadi. Bu yo'nalishlar o'rtasidagi nisbat davlatning ustuvorliklarini aks ettiradi. Mavjud qarzga xizmat ko'rsatish to'lovlari ham xarajatning alohida qismini tashkil qiladi.
Xarajat tarkibi vaqt o'tishi bilan jamiyat ehtiyojlariga qarab o'zgarib boradi. Aholi tarkibi va texnologik sharoit o'zgarishi bu nisbatlarga sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
Taqchillik va ortiqcha qoldiq
Xarajat daromaddan oshib ketsa byudjet taqchilligi yuzaga keladi va uni qoplash uchun qarz jalb qilinadi. Daromad ko'proq bo'lgan holat esa ortiqcha qoldiq deb ataladi. Uzoq davom etgan taqchillik davlat qarzining to'planishiga olib keladi.
Shu sababli taqchillik darajasi moliyaviy barqarorlikning muhim ko'rsatkichi hisoblanadi. Qarzga xizmat ko'rsatish yuki ortsa, boshqa yo'nalishlarga qoladigan mablag' torayadi.
Byudjet jarayonining bosqichlari
Byudjet avval ijro etuvchi organ tomonidan loyiha sifatida tayyorlanadi, so'ng qonun chiqaruvchi organda muhokama qilinib tasdiqlanadi. Keyingi bosqichda uning ijrosi ta'minlanadi va davr yakunida hisobot tuziladi.
Nazorat organlari mablag'ning maqsadli sarflanishini tekshiradi va bu jarayonning shaffofligini oshiradi. Ochiq e'lon qilingan byudjet jamoatchilikka resurslar taqsimotini kuzatish imkonini beradi.