Qimmatli qog'ozlar bozori haqida tushuncha

Qimmatli qog'oz nimani ifodalaydi

Qimmatli qog'oz muayyan mulkiy yoki qarz munosabatini tasdiqlovchi hujjat bo'lib, egasiga belgilangan huquqlarni beradi. Bu huquqlar mulkdorlik ulushida ishtirok etish yoki qarzning qaytarilishini talab qilish shaklida bo'lishi mumkin. Hujjatning o'zi qiymatga ega emas, uning qiymati ortidagi munosabatdan kelib chiqadi.

Aynan shu xususiyat qimmatli qog'ozni oddiy shartnomadan ajratib turadi, chunki u qo'ldan qo'lga o'tishi mumkin. Bu harakatchanlik bozorning shakllanishiga asos yaratadi.

Birlamchi va ikkilamchi bo'g'inlar

Bozor odatda ikki bo'g'inga ajratiladi. Birlamchi bo'g'inda qog'oz birinchi marta joylashtiriladi va mablag' bevosita uni chiqargan tomonga yo'naladi. Ikkilamchi bo'g'inda esa allaqachon chiqarilgan qog'ozlar ishtirokchilar o'rtasida qo'ldan qo'lga o'tadi.

Ikkilamchi bo'g'in mablag'ni yangidan jalb qilmaydi, lekin qog'ozning tez sotilishi imkonini yaratadi. Shu imkoniyat birlamchi joylashtirishni ham osonlashtiradi.

Ishtirokchilar va vositachilar

Bozorda mablag'ni jalb qiluvchi tomon, uni yo'naltiruvchi tomon va ular o'rtasidagi vositachilar ishtirok etadi. Vositachilar buyurtmalarni to'playdi, hisob-kitobni amalga oshiradi va munosabatlarning texnik tomonini ta'minlaydi. Ularsiz ko'p sonli ishtirokchining bir-birini topishi amalda qiyin bo'lar edi.

Bundan tashqari, bozorda hisob yurituvchi va qayd etuvchi tuzilmalar faoliyat ko'rsatadi. Ular egalik huquqining aniq qayd etilishini ta'minlaydi.

Narx qanday shakllanadi

Qimmatli qog'oz narxi talab va taklif munosabati asosida yuzaga keladi. Ishtirokchilarning kutilmalari, umumiy iqtisodiy sharoit va mavjud ma'lumot bu munosabatga ta'sir ko'rsatadi. Ma'lumotning yangilanishi narxning tez o'zgarishiga olib kelishi mumkin.

Shu sababli narx doimiy emas, balki uzluksiz qayta baholanadigan kattalik sifatida qaraladi. Bu o'zgaruvchanlik bozorning tabiiy xususiyati hisoblanadi.

Tartibga solish va oshkoralik

Bozor faoliyati odatda maxsus qoidalar bilan tartibga solinadi. Qoidalarning asosiy maqsadi ma'lumotning ishtirokchilarga teng yetib borishini va suiiste'mollarning oldini olishni ta'minlashdan iborat. Oshkoralik talablari qog'oz chiqargan tomondan o'z holati haqida muntazam ma'lumot berishni taqozo etadi.

Tartibga solishning darajasi va shakli turli tizimlarda har xil bo'ladi. Umumiy tamoyil esa ishonchni saqlash bilan bog'liq.

Iqtisodiyotdagi vazifasi va xavf jihati

Bozorning asosiy vazifasi jamg'armani ishlab chiqarishga yo'naltirishdan iborat. U mablag'ni tarqoq egalardan yig'ib, uzoq muddatli loyihalarga o'tkazish imkonini beradi va shu orqali kapital taqsimotiga xizmat qiladi. Bu vazifa bozorning iqtisodiy mohiyatini belgilaydi.

Ayni paytda qimmatli qog'ozlar bilan bog'liq har qanday munosabat noaniqlik va yo'qotish ehtimolini o'z ichiga oladi. Bu jihat bozor tushunchasini o'rganishda doimo qayd etiladigan neytral fakt sanaladi.