Markaziy bankning iqtisodiyotdagi roli
Markaziy bank qanday vakolatlarga ega va u pul-kredit siyosatini qaysi vositalar orqali yuritishi tushuntiriladi. Narx barqarorligi va moliyaviy barqarorlik maqsadlari ajratib ko'rsatiladi.
Pul chiqarish huquqi
Markaziy bank qonuniy to'lov vositasini muomalaga chiqarish mutlaq huquqiga ega bo'lgan muassasadir. Bu huquq pul birligining yagonaligini va uning ishonchli asosda ish ko'rishini ta'minlaydi. Naqd pulni muomalaga chiqarish hamda uni muomaladan olib qo'yish ham shu vakolat doirasiga kiradi.
Emissiya hajmi ixtiyoriy belgilanmaydi, u iqtisodiyotning real ehtiyojidan kelib chiqishi kutiladi. Asossiz kengaytirilgan emissiya pul birligining qadrsizlanishiga olib kelishi mumkin.
Narx barqarorligini saqlash
Markaziy bank faoliyatining asosiy maqsadi odatda umumiy narx darajasining mo'tadilligini ta'minlash deb belgilanadi. Barqaror narx muhiti korxonalarga xarajatni rejalashtirish, aholiga esa jamg'armasini saqlash imkonini beradi. Bu maqsad tijorat banklaridan farqli o'laroq foyda olishga qaratilmagan.
Aynan shu vazifa markaziy bankni tizimdagi boshqa moliyaviy muassasalardan tubdan ajratib turadi. Ko'pgina tizimlarda bu maqsad qonun darajasida mustahkamlab qo'yiladi.
Pul-kredit siyosati vositalari
Maqsadga erishish uchun markaziy bank asosiy stavkani o'zgartirish, ochiq bozorda operatsiyalar o'tkazish va majburiy zaxira normalarini belgilash kabi vositalardan foydalanadi. Bu vositalar orqali iqtisodiyotdagi pul va kredit hajmiga bilvosita ta'sir ko'rsatiladi. Ta'sir odatda darhol emas, ma'lum vaqt oralig'idan keyin seziladi.
Siyosat qattiqlashtirilsa qarz olish qimmatlashadi, yumshatilsa esa kredit arzonlashib faollik kengayadi. Tanlov iqtisodiyotdagi mavjud sharoitga qarab amalga oshiriladi.
Oxirgi instansiya qarz beruvchisi
Vaqtinchalik likvidlik tanqisligiga uchragan sog'lom bank markaziy bankdan qisqa muddatli mablag' olishi mumkin. Bu mexanizm bitta muassasadagi muammoning butun tizimga tarqalishining oldini olishga xizmat qiladi. Shu ma'noda markaziy bank moliyaviy barqarorlikning oxirgi tayanchi hisoblanadi.
Bunday qo'llab-quvvatlash odatda qat'iy shartlar va garov talabi asosida beriladi. Aks holda banklarda ortiqcha tavakkalga borish istagi paydo bo'lishi mumkin.
Zaxiralar va tashqi muvozanat
Markaziy bank xalqaro zaxira aktivlarini saqlaydi va zarur bo'lganda valyuta bozorida qatnashadi. Zaxiralar tashqi to'lovlar bo'yicha ishonchni mustahkamlaydi hamda keskin tebranishlarni yumshatish imkonini beradi.
Ularning hajmi iqtisodiyotning tashqi zarbalarga chidamliligini baholovchi ko'rsatkichlardan biri sifatida qaraladi. Zaxiralar odatda yuqori ishonchli va tez sotiladigan aktivlarda saqlanadi.
Mustaqillik va hisobdorlik
Markaziy bank qarorlari qisqa muddatli manfaatlar bosimidan holi bo'lishi uchun unga muayyan darajada mustaqillik beriladi. Ayni paytda u o'z faoliyati yuzasidan jamoatchilik va qonun chiqaruvchi organ oldida hisobot beradi.
Mustaqillik bilan shaffoflikning muvozanati yuritilayotgan siyosatga bo'lgan ishonchni mustahkamlaydi. Qarorlarning izohlanishi esa bozor ishtirokchilariga kutilmalarini to'g'ri shakllantirish imkonini beradi.