Qo'qon xonligi (XVIII asr) β Farg'ona vodiysidagi davlat
Sulolaga ming urug'idan chiqqan Shohruhbiy asos soldi, hukmdorlar esa uzoq vaqt biy unvoni bilan kifoyalandi. XIX asr boshida Olimxon birinchi bo'lib rasman xon unvonini oldi.
Tarixiy sharoit
XVIII asr boshida Movarounnahrda markaziy hokimiyat zaiflashgan edi.
Buxoroda hukmron ashtarxoniylar sulolasi nufuzini yo'qotayotgan, urug'lar esa kuchayib borardi.
Bu bo'shliqda mahalliy sulolalar o'z davlatini tuza boshladi. Qo'qon xonligi shunday paydo bo'ldi.
Nima uchun Farg'ona vodiysi
Joy tanlovi tasodifiy emas.
Vodiy tog'lar bilan o'ralgan β bu uni tashqi bosqindan tabiiy himoya qilardi.
Yer unumdor, suv yetarli, aholi zich edi. Ya'ni kichik davlatni boqadigan resurs joyida bor edi.
Bundan tashqari vodiy Buxorodan uzoq: markaziy hokimiyat u yerga tez yeta olmasdi.
Ming urug'i
Xonlikka o'zbek urug'laridan biri β ming urug'i asos soldi.
Sulola vakillari dastlab xon emas, biy unvonini olgan. Bu ularning maqomini aniq ko'rsatadi: ular hali mustaqil hukmdor emas edi.
Shohruhbiy
Sulolaning asoschisi Shohruhbiy hisoblanadi. U XVIII asr boshida vodiyda hokimiyatni qo'lga oldi.
Dastlab bu juda kichik hudud edi β bir necha qishloq va qo'rg'on.
Qo'qon shahri esa keyinroq, XVIII asrning birinchi yarmida qurilib, markazga aylandi.
Bosqichma-bosqich mustaqillik
Mustaqillik bir kunda e'lon qilinmadi.
Dastlab beklik Buxoroga nomigagina bo'ysunardi. Vaqt o'tib bu bog'liqlik yo'qoldi.
Nodirshohning yurishlari (1737 va 1740-yillar) bu ajralishni keltirib chiqarmadi β u allaqachon yuz bergan edi. Ular ajralishni mustahkamladi: Nodirshoh Buxoroni o'ziga tobe qilib, uning Farg'onaga da'vo qilish imkonini yo'qqa chiqardi.
Qo'qonning o'ziga Nodirshoh qo'shini bostirib kirmadi β aksincha, Abdukarimbiy u bilan ittifoq tuzib, siyosiy qo'llab-quvvatlash va to'p oldi.
Erdonabiy va Norbo'tabiy davrida hudud kengaydi, davlat tuzilmasi mustahkamlandi.
Chingiziy qoidasi
Bu yerda bir to'siq bor edi.
Dasht an'anasiga ko'ra, xon unvonini faqat Chingizxon naslidan bo'lgan kishi ola olardi. Ming urug'i esa bu naslga mansub emasdi.
Shu sababli Qo'qon hukmdorlari uzoq vaqt "biy" unvoni bilan kifoyalandi β hokimiyat amalda ularda bo'lsa ham.
Xuddi shu to'siq Buxoroda ham bo'lgan: u yerda mang'itlar shu sababli "amir" unvonini tanlagan.
Xon unvoni
Hal qiluvchi qadam XIX asr boshida qo'yildi: Olimxon birinchi bo'lib rasman xon unvonini oldi.
Bu shunchaki nom o'zgarishi emas edi. Xon unvoni davlatning qo'shnilar bilan teng maqomga da'vosini bildirardi.
Shu paytdan boshlab Qo'qon rasman xonlik deb ataladi.
Ahamiyati
Qo'qon xonligining tashkil topishi Markaziy Osiyodagi uchta davlat tizimini yakunladi: Buxoro, Xiva va Qo'qon. Buxoro 1785-yildan rasman xonlik emas, amirlik deb ataladi β yuqorida aytilgan chingiziylik qoidasi sababli.
Bu uchlik mintaqa siyosiy xaritasini keyingi bir yarim asr davomida belgilab berdi.