Bag'dodga asos solinishi (762) β dunyoning ilmiy poytaxti
762-yilda xalifa al-Mansur buyrug'i bilan Bag'dod dumaloq reja asosida qurildi. Bir necha o'n yil ichida u dunyoning eng katta shaharlaridan biriga va tarjima ishining markaziga aylandi.
Qurilishi
Bag'dod 762-yilda xalifa al-Mansur buyrug'i bilan qurilgan.
Bu tabiiy o'sgan shahar emas β u ataylab, rejaga muvofiq barpo etilgan poytaxt.
Joy diqqat bilan tanlangan: Dajla va Frot daryolari yaqinlashgan nuqtada, savdo yo'llari kesishgan yerda.
Dumaloq shahar
Shaharning dastlabki rejasi g'ayrioddiy edi: u dumaloq shaklda qurilgan.
Markazda xalifa saroyi va jome masjid joylashgan. Ular atrofida ikki qatorli devor bo'lgan. To'rt darvoza to'rt tomonga β imperiyaning to'rt yo'nalishiga qaragan.
Bu reja ramziy ma'noga ega edi: xalifa dunyoning markazida turadi.
Shahar tez o'sdi va dumaloq qism ichida sig'may qoldi β atrofda mahallalar paydo bo'ldi.
Yuksalishi
IX asrga kelib Bag'dod dunyoning eng katta shaharlaridan biriga aylandi.
Uning aholisi bir necha yuz mingdan oshgan deb hisoblanadi β o'sha davr uchun ulkan raqam.
Boylikning manbai savdo edi: shahar Hindiston, Xitoy, Afrika va Yevropa o'rtasidagi yo'llarni bog'lardi.
Bozorlarida Xitoy chinnisi, hind ziravorlari, afrika fil suyagi va shimoldan kelgan mo'yna sotilardi.
Bayt ul-hikma
Bag'dodning eng muhim merosi savdo emas, ilm bo'ldi.
Xalifa al-Ma'mun davrida "Bayt ul-hikma" β Donishmandlik uyi to'liq shaklga keldi.
U yerda yunon, fors, hind va suryoniy asarlari arab tiliga tarjima qilindi: Arastu, Aflotun, Evklid, Ptolemey, Gippokrat.
Bu ishning ahamiyati katta: agar tarjima qilinmaganida, antik ilmning ko'p qismi yo'qolib ketishi mumkin edi. Yevropa keyinchalik ularni aynan arab tilidagi nusxalar orqali qaytadan kashf etdi.
Olimlar
Bag'dodda ishlagan olimlar orasida Markaziy Osiyodan chiqqanlar ko'p edi.
Muhammad al-Xorazmiy shu yerda algebra asarini yozdi. Ahmad al-Farg'oniy astronomiya qo'llanmasini shu muhitda yaratdi. Al-Kindiy falsafa bilan shu yerda shug'ullandi.
Ya'ni Markaziy Osiyo olimlarining jahon ilmiga qo'shgan hissasi ko'p jihatdan shu shaharda shakllangan.
Qog'oz
Bag'dodning ilmiy yuksalishida qog'oz muhim rol o'ynadi.
Qog'oz Samarqanddan kirib keldi va VIII asr oxirida shaharda qog'oz ustaxonasi ochildi.
Bu kitob ko'chirishni ancha arzonlashtirdi β teri va papirusga nisbatan qog'oz qulay va tejamli edi.
Kutubxonalar paydo bo'ldi, kitob savdosi rivojlandi.
Yakuni
1258-yilda mo'g'ullar Bag'dodni oldi.
Shahar vayron qilindi, kutubxonalar yo'q qilindi. Rivoyatga ko'ra, Dajla suvi kitob siyohidan qorayib oqqan.
Bag'dod bu zarbadan tiklana olmadi va ilmiy markaz sifatidagi o'rnini yo'qotdi.
Merosi
Bag'dodning besh asrlik davri islom sivilizatsiyasining oltin davri sifatida qaraladi.
Uning tajribasi bir shahar butun bir davrning ilmiy markaziga aylanishi mumkinligining misoli hisoblanadi.