Shayboniylar davlati β XVI asr Movarounnahri
Chingiziy naslidan bo'lgan bu sulola 1500-1507-yillarda temuriylar hukmronligiga barham berdi. Abdullaxon II tarqoq davlatni birlashtirdi va karvonsaroy, sardoba hamda savdo gumbazlari qurdirdi.
Tashkil topishi
Shayboniylar Chingizxon avlodiga, Jo'chining o'g'li Shibon tarmog'iga mansub edi.
Muhammad Shayboniyxon 1500-1507-yillarda Movarounnahr va Hirotni egallab, temuriylar hukmronligiga barham berdi.
Tuzilma
Davlatda hokimiyat urug' a'zolari o'rtasida taqsimlangan edi.
Har bir viloyatni xonadonning bir vakili boshqarardi. Oliy xon faqat birinchi teng hisoblanardi.
Bu tuzilma jiddiy zaiflikka ega: markaziy hokimiyat kuchli bo'lmasa, davlat oson parchalanardi.
Bu muammo asr davomida bir necha bor takrorlandi.
Safaviylar bilan ziddiyat
G'arbda yangi kuch paydo bo'ldi: Safaviylar Eroni.
Ikki davlat doimiy ziddiyatda bo'ldi. Uning asosi hudud va savdo yo'llari edi, diniy tafovut esa keskinlashtirdi.
1510-yilda Shayboniyxon Marv yaqinidagi jangda Shoh Ismoil qo'shinidan yengildi va halok bo'ldi.
Bu qarama-qarshilik uzoq oqibat berdi: Safaviylar Eroni Movarounnahr bilan g'arb o'rtasida to'siq bo'lib qoldi.
Abdullaxon II
Sulolaning eng kuchli hukmdori Abdullaxon II bo'ldi.
U 1557-yildan amalda, 1583-yildan rasman hukmronlik qildi.
U tarqoq davlatni birlashtirdi: Buxoro, Samarqand, Toshkent va Farg'onani bir markazga bo'ysundirdi.
Keyin Xuroson va Xorazmga yurish qildi.
Qurilish
Abdullaxon davri mintaqadagi eng faol qurilish davrlaridan biri.
Karvonsaroylar, sardobalar β cho'ldagi suv omborlari, ko'priklar va rabotlar qurildi.
Buxorodagi savdo gumbazlari va Abdullaxon timi shu davrga tegishli.
Bu qurilishlar bejiz emas edi: dengiz yo'llari ochilgach, quruqlikdagi savdo pasaya boshlagan va Abdullaxon uni saqlab qolishga urindi.
Sardobalar alohida qiziqish uyg'otadi: ular cho'lda suv saqlash muammosining o'ziga xos yechimi.
Savdo va diplomatiya
Abdullaxon Rossiya va Hindiston bilan diplomatik aloqa o'rnatgan.
Buxoroga elchilar kelgan, savdo shartnomalari tuzilgan.
Yakuni
1598-yilda Abdullaxon vafot etgach, davlat tez parchalandi.
Uning o'g'li uzoq hukmronlik qila olmadi va sulola tugadi.
Hokimiyat qarindosh sulola β ashtarxoniylar qo'liga o'tdi.
Merosi
Shayboniylar davri Markaziy Osiyo tarixidagi burilish bosqichi.
U temuriylar davrini yakunladi va mintaqaning keyingi uch asrlik siyosiy xaritasini shakllantira boshladi.
Abdullaxon davrida qurilgan inshootlar bugungacha turibdi va o'sha davr savdo tizimi haqida tasavvur beradi. Shu sababli bu davr me'morchilik va savdo tarixi nuqtayi nazaridan alohida o'rganiladi β saqlanib qolgan inshootlar bevosita guvoh bo'lib xizmat qiladi.