Shayboniylar davlatining tashkil topishi (XVI asr)
Muhammad Shayboniyxon 1500-yildan Movarounnahrga yurish qilib, Samarqand va Buxoroni, 1507-yilda esa Hirotni egalladi. Mag'lub bo'lgan Bobur Kobulga ketdi va keyin Hindistonda davlatga asos soldi.
Tarixiy sharoit
XV asr oxirida temuriylar davlati ichdan zaiflashgan edi.
Shahzodalar bir-biri bilan kurashardi, yagona markaz yo'q edi. Har bir shahar o'z hukmdoriga ega bo'lib qolgan.
Bu holat tashqi kuch uchun qulay imkon yaratdi: bosib olish uchun bitta katta qo'shinni emas, bir necha zaif raqibni birma-bir yengish yetarli edi.
Shayboniyxon kim edi
Muhammad Shayboniyxon chingiziy edi β Jo'chining o'g'li Shibon naslidan.
Uning yoshligi og'ir kechgan: oilasi hokimiyatdan ayrilgan, u dasht bo'ylab turli hukmdorlar xizmatida yurgan.
Bu yillar unga ikki narsani berdi: harbiy tajriba va dasht qabilalari orasidagi aloqalar. Keyinchalik aynan shu aloqalar unga qo'shin to'plash imkonini berdi.
Movarounnahrni egallash
1500-yildan boshlab u Movarounnahrga yurish qildi.
Samarqand va Buxoro egallandi. 1507-yilda Hirot ham qo'lga kiritildi β bu temuriylar hukmronligining amaldagi oxiri bo'ldi.
Istilo tez kechdi, chunki qarshilik tarqoq edi.
Bobur bilan kurash
Uning asosiy raqiblaridan biri yosh Bobur edi.
Bobur Samarqandni uch marta qaytarib oldi va uchalasida ham ushlab qola olmadi.
Oxirgi mag'lubiyatdan keyin u Kobulga ketdi va keyinchalik Hindistonda yangi davlatga asos soldi.
Ya'ni Boburiylar saltanatining paydo bo'lishi bilvosita Shayboniyxon g'alabalarining natijasi.
Davlat tuzilishi
Yangi davlatda hokimiyat urug' a'zolari o'rtasida taqsimlandi.
Har bir viloyatni xonadonning bir vakili boshqarardi. Oliy xon esa faqat birinchi teng hisoblanardi.
Bu tuzilma boshidanoq jiddiy zaiflikka ega edi: markaziy hokimiyat kuchli bo'lmasa, davlat oson parchalanardi. Bu muammo keyingi asr davomida bir necha bor takrorlandi.
Ko'chmanchidan o'troqqa
Yangi hukmdorlar dasht an'anasidan kelgan edi, ammo endi ular o'troq va boy viloyatni boshqarishi kerak edi.
Bu o'tish oson kechmadi: sug'orma dehqonchilik, shahar hunarmandchiligi va madrasa tizimi butunlay boshqa boshqaruvni talab qilardi.
Shayboniylar mavjud tuzilmani buzmadi β ular uni o'zlashtirdi va an'anani davom ettirdi.
Asoschining oxiri
1510-yilda Marv yaqinidagi jangda Shayboniyxon Safaviylar hukmdori Shoh Ismoil qo'shinidan yengildi va halok bo'ldi.
Davlat saqlanib qoldi, ammo uning g'arbiy chegarasi shu jangda belgilandi.
Ahamiyati
Shayboniyxon istilosi temuriylar davrini yakunladi va mintaqaning keyingi uch asrlik siyosiy xaritasini shakllantira boshladi.
O'zbek nomi ham shu davrdan Movarounnahrda mustahkam o'rin egalladi.