Somoniylar davlati — Movarounnahrdagi mustaqillik
Somoniylar 819-yilda xalifalik noibligidan boshlab ko'tarildi. Ismoil Somoniy Buxoroni poytaxt qildi va 900-yilda Saffariylar hukmdorini yengdi — shundan keyin davlat amalda mustaqil bo'ldi.
Tarixiy sharoit
IX asrda Abbosiylar xalifaligi kengayib ketgan va markazdan uzoq viloyatlarni bevosita nazorat qilish qiyinlashgan edi.
Xalifalik amaliy yechim topdi: mahalliy sulolalarga hokimiyat berish va ulardan sodiqlik hamda soliq talab qilish.
Somoniylar aynan shu tartibda ko'tarildi. Bu istilo emas, bosqichma-bosqich o'sish edi.
Sulola ildizi
Sulola nomi Somonxudot ismli zodagondan olingan. U Balx atrofidan bo'lgan va islomni qabul qilgan.
Uning avlodlari xalifalik xizmatiga kirdi.
819-yil — birinchi noiblik
Somonxudotning to'rt nevarasi Samarqanddagi qo'zg'olonni bostirishda xalifalikka yordam berdi.
Mukofot sifatida ularga alohida viloyatlar berildi: Samarqand, Farg'ona, Shosh va Hirot.
Bu sulolaning siyosiy hokimiyatdagi boshlanish nuqtasi hisoblanadi. Ular hali mustaqil emas — xalifaning noiblari edi.
875-yil — Movarounnahr bir qo'lda
Bir necha o'n yildan keyin xalifa Nasr ibn Ahmadni butun Movarounnahr noibi deb tan oldi.
Endi tarqoq viloyatlar bitta oila qo'lida to'plandi. Bu mustaqillikka yo'lni ochdi.
Ismoil Somoniy
Nasrning ukasi Ismoil Buxoroni boshqarardi. Aka-uka o'rtasida hokimiyat uchun kurash chiqdi va unda Ismoil ustun keldi.
892-yildan boshlab hokimiyat uning qo'lida to'plandi. Poytaxt Buxoro bo'ldi.
Joy tanlovi tasodifiy emas: Buxoro savdo yo'llari tugunida va viloyatlar orasida qulay markazda edi.
900-yil — hal qiluvchi jang
Ismoilning asosiy raqibi janubdagi Saffariylar davlati edi.
900-yilda u Saffariylar hukmdori Amr ibn Laysni yengdi va asirga oldi.
Aslida bu to'qnashuvni xalifaning o'zi tayyorlagan edi: 898-yilda u Movarounnahr noibligini ataylab Amr ibn Laysga berib, uni Ismoilga qarshi qo'ygan, ayni paytda Ismoilga maxfiy maktub yo'llab qarshilik ko'rsatishga undagan edi.
Shu bois g'alabadan keyin xalifa Amrning unvon va noibliklarini mamnuniyat bilan Ismoilga topshirdi: Xuroson, Tabariston, Ray va Isfahon.
Shu voqeadan keyin Somoniylar amalda mustaqil davlatga aylandi.
Shakl va mohiyat
Rasmiy jihatdan xalifaga bo'ysunish saqlandi: uning nomi xutbada o'qilar, tangalarda yozilardi.
Amalda esa davlat o'z siyosatini yuritar, soliqni o'zi taqsimlar, urush va sulh masalasini o'zi hal qilardi.
Bu o'sha davr uchun odatiy shakl edi — shaklan bo'ysunish, amalda mustaqillik.
Ahamiyati
Somoniylar davlatining tashkil topishi Movarounnahrda arab istilosidan keyingi birinchi yirik mahalliy davlatchilik tajribasi hisoblanadi.
Uning keyingi taraqqiyoti — Buxoroning ilm va adabiyot markaziga aylanishi — aynan shu asosda yuz berdi.