Talos jangi (751) β Markaziy Osiyo taqdirini belgilagan
751-yilda Talos daryosi bo'yida Abbosiylar va Tang Xitoyi qo'shinlari to'qnashdi. Jang natijasi Markaziy Osiyoning keyingi asrlardagi madaniy yo'nalishini belgilab berdi.
Jang oldidan
VIII asr o'rtalarida Markaziy Osiyoga ikki tomondan kuch yaqinlashdi. G'arbdan arab qo'shinlari Movarounnahrga kirib kelgan, sharqdan esa Tang sulolasi Xitoyi ta'sirini kengaytirayotgan edi.
Mintaqadagi mayda hukmdorlar goh u, goh bu tomonga tayanib turardi β ularning ko'pchiligi mustaqillikni saqlash uchun kuchliroq tomonni tanlashga majbur bo'lardi. To'qnashuv muqarrar bo'lib qoldi: ikkala kuch ham Sirdaryo havzasi va undan o'tuvchi savdo yo'llarini nazorat qilishni ko'zlardi.
Bevosita sabab mahalliy ziddiyat bo'ldi: Tang sarkardasi Toshkent hukmdoriga qarshi harakat qilgach, uning qarindoshlari arablardan yordam so'radi.
Tomonlar
751-yilning iyulida Talos daryosi bo'yida β hozirgi Qirg'iziston va Qozog'iston chegarasi atrofida β jang boshlandi.
Bir tomonda Abbosiylar xalifaligi qo'shini va uning mahalliy ittifoqchilari, ikkinchi tomonda Tang sarkardasi Gao Sianchji boshchiligidagi lashkar turdi. Har ikki qo'shin tarkibida turkiy jangchilar ham bor edi β bu o'sha davr uchun odatiy hol hisoblanardi.
Jangning borishi
Jang bir necha kun davom etdi va uzoq vaqt hal bo'lmadi.
Burilish nuqtasi Tang tomonida turgan qarluqlarning jang o'rtasida tomon almashtirishi bo'ldi. Ular Xitoy qo'shinini orqadan urishgach, saf buzildi. Tang lashkari mag'lubiyatga uchradi va katta yo'qotish bilan chekindi. Gao Sianchji ozgina qism bilan qutulib qolgan.
Natijasi
Talos jangi Tang sulolasining g'arbga qarab kengayishiga nuqta qo'ydi. Bundan keyin Xitoy Markaziy Osiyoda harbiy da'vo qilmadi.
Bunda jangning o'zidan ko'ra undan keyingi voqealar muhimroq bo'ldi: bir necha yil o'tib Xitoyda boshlangan yirik ichki isyon sulolaning butun kuchini ichkariga qaratdi va g'arbdagi hududlar tashlab qo'yildi.
Mintaqa esa asta-sekin islom madaniyati doirasiga o'tdi. Bu bir jang bilan bo'lgan o'zgarish emas, uzoq jarayon edi, ammo Talos uning yo'nalishini belgilab berdi.
Qog'oz haqidagi rivoyat
An'anaviy rivoyatga ko'ra, jangda asirga tushgan xitoylik hunarmandlar orasida qog'oz yasashni biladiganlar bo'lgan va shu yo'l bilan qog'oz Samarqandga kirib kelgan.
Zamonaviy tadqiqotchilar bu bog'lanishga ehtiyotkorlik bilan qaraydi: qog'oz mintaqaga undan oldinroq ham yetib kelgan bo'lishi mumkin. Aniq bo'lgani shuki, VIII asr oxiridan Samarqand qog'ozi mashhur bo'lib, u yerdan Bag'dod va keyinroq Yevropaga tarqalgan.
Qog'ozning arzonlashuvi kitob ko'chirishni osonlashtirdi β teri va papirusga nisbatan u ancha qulay edi. Bu islom olamidagi keyingi ilmiy yuksalishga zamin yaratdi.
Tarixiy ahamiyati
Talos jangi ikki yirik sivilizatsiya bevosita to'qnashgan kam sonli holatlardan biri sifatida qayd etiladi.
Uning ahamiyati harbiy natijadan ko'ra oqibatida: mintaqaning madaniy va diniy yo'nalishi shu davrdan keyin uzil-kesil shakllana boshladi.