To'xtamishxon β Amir Temur bilan kurashgan Oltin O'rda xoni
Temur yordami bilan taxtga chiqqan To'xtamish parchalanib turgan davlatni birlashtirdi va 1382-yilda Moskvani egalladi. Homiysiga qarshi chiqqach, ikki yirik jangda yengildi.
Hayoti
To'xtamish XIV asrda yashagan va Chingizxon avlodiga mansub edi.
U hokimiyat uchun kurashda bir necha bor yengilgan va Amir Temur huzuriga panoh izlab kelgan.
Temur unga yordam berdi β qo'shin va mablag' ajratdi. Uning hisobi shunday edi: To'xtamish Oltin O'rdada taxtga chiqsa, u minnatdor va itoatkor qo'shni bo'ladi.
To'xtamish 1406-yil atrofida vafot etgan.
Oltin O'rdani birlashtirish
Temur yordami bilan To'xtamish 1380-yillar boshida Oltin O'rdani birlashtirdi.
Bu davlat bir necha o'n yil davomida ichki nizolar tufayli parchalanib turgan edi. U uni yana yagona kuchga aylantirdi.
1382-yilda u Moskvani egallab yondirdi va rus knyazliklarini yana o'ziga bo'ysundirdi β ular Kulikovo jangidan keyin mustaqillikka umid qilgan edi.
Temur bilan ziddiyat
Kuchayib olgach, To'xtamish o'z homiysiga qarshi chiqdi.
Sabab hudud edi: ikkala davlat ham Kavkaz va Xorazmga da'vo qilardi. Bundan tashqari, savdo yo'llari masalasi turardi.
To'xtamish Temurning yerlariga hujum qildi β bu urushni muqarrar qildi.
Kondurcha va Terek
Temur ikki yirik yurish uyushtirdi.
1391-yilda Kondurcha yaqinida β hozirgi Volga bo'yida β birinchi jang bo'ldi. Temur g'alaba qozondi, ammo To'xtamish qochib qutuldi va kuchini tikladi.
1395-yilda Terek daryosi bo'yidagi ikkinchi jangda To'xtamish butunlay tor-mor etildi.
Bu safar Temur to'xtamadi: u Oltin O'rda shaharlarini β Saroy va boshqalarni vayron qildi.
Oqibatlari
Bu urushning natijasi ikkala tomon uchun ham kutilmagan bo'ldi.
Oltin O'rda shaharlari vayron bo'lgach, davlat tiklana olmadi. U asta-sekin bir necha xonlikka bo'linib ketdi.
Bunday zaiflashuv rus knyazliklariga yo'l ochdi: bir asrdan keyin ular Oltin O'rda hukmronligidan butunlay xalos bo'ldi.
Temur o'zi buni istamagan edi β u faqat raqibini yo'q qilmoqchi bo'lgan.
Savdo uchun ham oqibat bo'ldi: Ipak yo'lining shimoliy tarmog'i izdan chiqdi va savdo Temur nazoratidagi janubiy yo'nalishga siljidi. Bu, ehtimol, uning maqsadlaridan biri edi.
Merosi
To'xtamish Oltin O'rdaning so'nggi kuchli xoni sifatida qaraladi.
Uning Temur bilan urushi mintaqa tarixining burilish nuqtalaridan biri: u Sharqiy Yevropa siyosiy xaritasining keyingi shakllanishiga bevosita ta'sir ko'rsatgan.