Ulug'bek astronomiya maktabi β teleskopsiz aniqlik
1420-yillarda qurilgan rasadxonaning asosiy asbobi yer ostiga o'yilgan ulkan sekstant edi. Qoziyzoda Rumiy, Koshiy va Ali Qushchi ishtirokida mingdan ortiq yulduz o'rni qaytadan o'lchandi.
Rasadxona
Ulug'bek 1420-yillarda Samarqandda rasadxona qurdirdi.
Bino uch qavatli, dumaloq edi.
Uning asosiy asbobi β ulkan sekstant. U yer ostiga o'yilgan yoy shaklida edi va radiusi qariyb qirq metrga yaqin bo'lgan.
O'lcham tasodifiy emas: asbob qanchalik katta bo'lsa, o'lchov shunchalik aniq chiqadi. Teleskop yo'q davrda aniqlikni oshirishning yagona yo'li β asbobni kattalashtirish edi.
Jamoa
Bu bir odamning ishi emasdi va bu muhim nuqta.
Rasadxonada olimlar jamoasi ishladi.
Qoziyzoda Rumiy β Ulug'bekning ustozi, matematik va astronom.
G'iyosiddin Jamshid Koshiy β o'z davrining eng kuchli hisobchilaridan biri.
Ali Qushchi β eng yosh a'zo, keyinchalik ishni davom ettirgan shaxs.
Ulug'bek ularga homiylik qilibgina qolmay, o'zi ham hisob va kuzatuvda qatnashgan. Bu hukmdorlar orasida nihoyatda kam uchraydigan holat.
Zij
Maktabning asosiy natijasi β "Zij-i Ko'ragoniy" nomli astronomik jadval.
Unda mingdan ortiq yulduzning o'rni qayd etilgan.
Bu jadval mustaqil kuzatuv asosida tuzilgan. Undan oldingi ko'p jadval Ptolemey ma'lumotlarini takrorlar edi β Ulug'bek maktabi esa qaytadan o'lchadi.
Aniqlik
Natijalarning aniqligi eng hayratlanarli tomoni.
Yulduz yilining uzunligi bir daqiqadan kam xato bilan hisoblangan.
Yer o'qining og'ish burchagi ham zamonaviy qiymatga juda yaqin chiqqan.
Buni tushunish uchun kontekst kerak: teleskop yo'q, aniq soat yo'q, hisob qo'lda yuritiladi.
Bu darajaga faqat uzoq muddatli, tizimli kuzatuv va puxta matematika bilan yetish mumkin edi.
Usul
Maktabning kuchi uslubda edi.
Ular avvalgi mualliflarga ishonmadi β hamma narsani qayta tekshirdi.
Ular xatoni kamaytirish uchun bir o'lchovni ko'p marta takrorlar va o'rtachasini olardi.
Koshiy hisoblashda o'nlik kasrlar bilan ishlagan va pi sonini o'z davri uchun misli ko'rilmagan aniqlikda hisoblagan.
Tarqalishi
Ulug'bek 1449-yilda o'ldirildi va rasadxona faoliyati to'xtadi.
Bino keyinchalik buzildi.
Ali Qushchi ishni saqlab qoldi: u Zijni olib, Usmoniylar davlatiga ketdi va u yerda ta'limni davom ettirdi.
Zij XVII asrda Oksfordda lotin tilida nashr etildi va yevropa astronomlari undan foydalandi.
Ya'ni Samarqandda qilingan o'lchov Yevropa ilmiga bevosita kirdi.
Qayta topilishi
Rasadxona o'rni uzoq vaqt noma'lum edi.
1908-yilda arxeolog Vasiliy Vyatkin uni topdi.
Yer ostidagi sekstant yoyi saqlanib qolgan edi β bugun uni ziyorat qilish mumkin.
Merosi
Ulug'bek maktabi teleskopdan oldingi astronomiyaning cho'qqisi hisoblanadi.
Oydagi krater uning nomi bilan atalgan.
O'zbekiston uchun bu ilm an'anasining eng yorqin dalillaridan biri: bu yerda ilm homiylik ostida emas, hukmdorning shaxsiy ishtiroki bilan qilingan.