Uyg'onish davri (XIV-XVI asr) β antik merosga qaytish
XIV asrda Italiyada boshlangan harakat antik matnlarni qayta kashf etdi va gumanizmni o'zak qilib oldi. San'atda chiziqli perspektiva va anatomiya, homiylikda esa Medichi oilasi asosiy o'rin tutdi.
Nomi
"Uyg'onish" atamasi qadimgi yunon va rim merosining qayta kashf etilishini bildiradi.
Bu nom o'sha davr odamlari tomonidan emas, keyinchalik berilgan.
Nomning o'zi bahsli: u o'rta asrlarni "qorong'i" deb ko'rsatadi, ammo bu qarash soddalashtirilgan. O'rta asrlarda ham jiddiy intellektual ish borgan.
Boshlanishi
Harakat XIV asrda Italiyada boshlandi.
Nima uchun aynan u yerda β bunga bir necha sabab ko'rsatiladi.
Italiya shaharlari savdo tufayli boy edi: Venetsiya, Florensiya, Genuya. Boy savdogar oilalar homiylik qila olardi.
Italiyada rim xarobalari ko'z oldida turardi β antik meros bilan bevosita aloqa bor edi.
Konstantinopol qulagach, yunon olimlari qo'lyozmalar bilan Italiyaga ko'chdi.
Gumanizm
Uyg'onish davrining intellektual o'zagi β gumanizm.
Bu ateizm emas edi. U diqqatni insonga qaratish demak edi: uning imkoniyati, aqli, ijodi.
Gumanistlar antik matnlarni izlab topdi, ularni tozalab nashr etdi va o'rgandi.
Ular ta'limni ham o'zgartirdi: ilohiyot bilan bir qatorda ritorika, tarix, she'riyat va axloq o'qitila boshladi.
San'at
Uyg'onish san'ati bir necha yangilik keltirdi.
Chiziqli perspektiva kashf etildi β bu tekislikda chuqurlik illyuziyasini yaratish imkonini berdi.
Anatomiya o'rganildi: rassomlar jasadni ochib, mushak tuzilishini bilib olishga urindi.
Mavzu kengaydi: diniy syujet bilan bir qatorda portret, mifologiya va manzara paydo bo'ldi.
Leonardo, Mikelanjelo va Rafael shu davrning eng mashhur nomlari.
Fan
San'at va fan bir-biridan ajratilmagan edi.
Leonardo bir vaqtda rassom, muhandis va anatom edi. Perspektiva geometriyaga tayanardi.
Bu davrda kuzatishga munosabat o'zgardi: kitobdagi obro'dan ko'ra o'z ko'zi bilan ko'rish qadrlana boshladi.
Bu yondashuv keyingi ilmiy inqilobga zamin bo'ldi.
Homiylik
Uyg'onish homiylik tizimisiz bo'lmasdi.
Florensiyadagi Medichi oilasi eng mashhur homiy hisoblanadi. Ular bankir edi va boyligini san'atga sarfladi.
Papalar ham homiy bo'lgan β Rimdagi ko'plab asar aynan ularning buyurtmasi bilan yaratilgan.
Sharqdagi parallel
Diqqatga sazovor holat: Markaziy Osiyoda ham o'xshash davr bo'lgan.
IX-XII asrlardagi ilmiy yuksalish "Sharq Uyg'onish davri" deb ataladi β al-Xorazmiy, Beruniy, Ibn Sino shu davr siymolari.
Temuriylar davrida esa Samarqand va Hirotda san'at va ilm gullab-yashnadi. Ulug'bek rasadxonasi va Behzod miniatyuralari Yevropadagi Uyg'onish bilan bir vaqtga to'g'ri keladi.
Merosi
Uyg'onish davri G'arb madaniyatining burilish nuqtasi sifatida qaraladi.
Uning asosiy merosi β insonning imkoniyatiga ishonch va kuzatishga tayanish. Bu ikki g'oya keyingi asrlardagi ilm va san'atning asosiga aylandi.