Ulug'bek rasadxonasi β teleskopgacha eng aniq kuzatishlar
1420-yillarda Samarqand yaqinida qurilgan rasadxonaning asosiy asbobi radiusi qirq metrdan oshgan sekstant edi. Kuzatishlar mingdan ortiq yulduz o'rnini bergan jadvalda jamlandi.
Qurilishi
Rasadxona 1420-yillarda Samarqand yaqinidagi tepalikda qurilgan.
Uni Mirzo Ulug'bek β Amir Temurning nabirasi qurdirgan.
Bino uch qavatli bo'lgan va uning markazida ulkan tosh asbob joylashgan.
Sekstant
Rasadxonaning asosiy asbobi β ulkan sekstant. Uning radiusi qirq metrdan oshgan.
Nima uchun shunchalik katta? Teleskopgacha bo'lgan davrda aniqlikka erishishning yagona yo'li asbobni kattalashtirish edi.
Mantiq oddiy: yoy qanchalik uzun bo'lsa, uning har bir bo'linmasi shunchalik mayda burchakni o'lchashga imkon beradi.
Asbobning bir qismi yer ostiga o'rnatilgan β bu ham hisobga tayangan: yer osti qismi shamol va harorat tebranishidan himoya qilardi, bu esa asbobning qimirlashiga yo'l qo'ymasdi.
Olimlar
Rasadxonada bir guruh olim ishlagan.
Qozizoda Rumiy β Ulug'bekning ustozi va maktabning yetakchi siymosi. G'iyosiddin Jamshid Koshiy β o'sha davrning eng kuchli hisobchisi. Ali Qushchi β eng yosh va keyinchalik ishni yakunlagan olim.
Ulug'bekning o'zi ham kuzatishda qatnashgan β bu odatiy hol emas: hukmdor odatda homiy bo'lardi, ishchi emas.
Ziji
Kuzatishlar o'n yillar davom etdi va natija "Ziji jadidi Ko'ragoniy" asarida jamlandi.
Unda mingdan ortiq yulduzning o'rni keltirilgan. Bu Ptolemey katalogidan keyingi birinchi yirik mustaqil ro'yxat edi β bundan oldingi asrlarda astronomlar asosan Ptolemey ma'lumotini takrorlagan.
Ulug'bek yulduz yilining uzunligini o'lchagan va natija bugungi qiymatdan bir daqiqadan kam farq qiladi.
Teleskopsiz erishilgan bunday aniqlik hayratlanarli ko'rsatkich hisoblanadi.
Vayron qilinishi
1449-yilda Ulug'bek o'z o'g'li buyrug'i bilan o'ldirildi.
Rasadxona vayron qilindi. Asboblar sindirildi, bino buzildi.
Ali Qushchi jadval nusxasini Usmonlilar davlatiga olib ketdi β asar shu yo'l bilan saqlanib qoldi.
Qayta topilishi
Rasadxona joyi asrlar davomida unutildi.
1908-yilda arxeolog Vasiliy Vyatkin uni topdi. U eski vaqf hujjatlaridagi joy tavsifiga tayanib qidiruv olib borgan.
Topilgan asosiy qism β yer ostidagi sekstant yoyi. Aynan u saqlanib qolgan, chunki yer ostida edi.
Bugungi kunda joyda muzey ishlaydi.
Yevropadagi taqdiri
Ulug'bek jadvali Usmonlilar davlati orqali Yevropaga yetdi.
U XVII asrda Oksfordda nashr etildi va yevropalik astronomlar undan foydalandi.
Ya'ni Samarqandda olib borilgan kuzatishlar ikki asrdan keyin g'arbda ham ishlatilgan.
Merosi
Rasadxona o'rta asr astronomiyasining cho'qqisi sifatida qaraladi.
Oydagi kraterlardan biri Ulug'bek nomi bilan atalgan. Rasadxona qoldiqlari esa Samarqandning asosiy yodgorliklaridan biri.