Zahiriddin Muhammad Bobur β Boburiylar davlatiga asos solgan
Andijonda tug'ilgan Bobur Movarounnahrdagi taxtni yo'qotib, Hindistonda yangi davlatga asos soldi. Uning "Boburnoma" asari jahon adabiyotidagi eng mashhur tarjimai hollardan biri.
Hayoti
Zahiriddin Muhammad Bobur 1483-yilda Andijonda tug'ilgan. Ota tomonidan Amir Temur avlodi, ona tomonidan Chingizxon naslidan edi.
Otasi kutilmagan hodisada vafot etganda Bobur o'n ikki yoshda edi va Farg'ona taxtini egalladi. Yosh hukmdor Samarqandni uch marta qo'lga kiritdi, lekin uchalasida ham uzoq ushlab qola olmadi. Shayboniyxon bilan kurashda yengilgach, u Movarounnahrni tark etishga majbur bo'ldi.
Kobul davri
1504-yilda Bobur Kobulni egalladi. Bu shahar keyingi yigirma yil davomida uning tayanchi bo'ldi.
Shu davrda u Movarounnahrga qaytish umidini uzoq saqladi va yana bir necha bor urinib ko'rdi. 1511-yilda Samarqandni qisqa muddatga qaytarib oldi, ammo yana yo'qotdi. Har safar muvaffaqiyatsizlikka uchragach, e'tiborini janubga β Hindistonga qaratdi.
Kobul yillari uning asarlarida iliq tasvirlangan: bog'lar barpo etish, mevalar va iqlim haqidagi kuzatishlar shu davrga tegishli.
Hindiston yurishi
1526-yilda Panipat yonidagi jangda Bobur Dehli sultoni Ibrohim Lo'diyni mag'lub etdi. Uning qo'shini son jihatidan ancha kam edi.
G'alabani uch narsa ta'minladi: o't ochar qurol, aravalarni zanjirband qilib tuzilgan mudofaa chizig'i va otliqlarning qanotdan aylanib o'tishi. Bu usul Hindiston jang maydonlari uchun yangilik edi.
Bir yildan so'ng, 1527-yilda Xonuva yonida rajput hukmdori Rana Sanga ustidan g'alaba qozondi. Shu ikki jang bilan yangi davlatning poydevori qo'yildi. Yevropada u Buyuk Mo'g'ullar davlati, mahalliy an'anada esa boburiylar sultonligi deb ataladi.
Bobur 1530-yilda Agrada vafot etdi. Vasiyatiga ko'ra keyinchalik jasadi Kobulga ko'chirilgan.
Boburnoma
Bobur o'z hayotini "Boburnoma" asarida yozib qoldirgan. Asar chig'atoy turkiy tilida bitilgan.
Uning qimmati faqat tarixiy ma'lumotda emas. Bobur voqealarni ochiq, o'z xatolari va mag'lubiyatlarini ham yashirmay bayon qiladi β bu o'rta asr saroy adabiyotida deyarli uchramaydigan hol. U o'simliklar, hayvonlar, shaharlar va odamlarni diqqat bilan tasvirlaydi; Hindiston tabiati haqidagi boblari alohida ilmiy qiymatga ega.
Asar ko'plab tillarga tarjima qilingan va jahon adabiyotida tarjimai hol janrining nodir namunasi sanaladi.
Merosi
Bobur asos solgan davlat uch asrdan ortiq davom etdi. Uning avlodlari davrida Hindistonda Toj Mahal kabi mashhur inshootlar qurildi.
Bobur shoir sifatida ham tanilgan β uning g'azal va ruboiylari o'zbek adabiyotining klassik merosiga kiradi. Andijonda unga bag'ishlangan yodgorlik majmuasi mavjud.