Amir Temur — Movarounnahrni birlashtirgan sarkarda

Hayoti

Amir Temur 1336-yilda Kesh shahri yaqinida, hozirgi Shahrisabz atrofida tug'ilgan. U barlos urug'iga mansub edi.

Yoshligida olgan jarohati tufayli u oqsoqlanib yurgan — fors tilidagi "Temurlang" laqabi shundan kelib chiqqan va Yevropa manbalariga Tamerlan shaklida o'tgan.

Chingiziylar sulolasidan bo'lmagani uchun u xonlik unvonini ololmasdi. Shu sababli o'zini "amir" deb atagan va rasmiy hokimiyatni chingiziy xonlar nomidan yuritgan. Chingiziy sulolasidan qiz olgach, "ko'ragon" — ya'ni kuyov unvonini qo'shgan. Bu hiyla emas, o'sha davr siyosiy tartibining talabi edi: hokimiyatning qonuniyligi Chingizxon naslidan kelib chiqardi.

Davlatning tuzilishi

1370-yilda Temur Movarounnahrda hokimiyatni qo'lga oldi va Samarqandni poytaxt qilib tanladi. O'sha davrda mintaqa mayda bekliklarga bo'linib ketgan edi; Temur ularni bosqichma-bosqich birlashtirdi.

Davlat boshqaruvida harbiy tartib asosiy o'rinni egalladi. Qo'shin o'nlik tizim bo'yicha tuzilgan, razvedka va yo'l xabarchilariga alohida e'tibor berilgan. Temur jang oldidan dushman haqida ma'lumot to'plashga katta kuch sarflagani manbalarda qayd etiladi.

Yurishlari

Temurning yurishlari keng hududni qamrab oldi. U Eron va Kavkazni bo'ysundirdi, Oltin O'rda ustiga ikki marta yurish qildi — 1391-yilda Kondurchada va 1395-yilda Terek daryosida To'xtamish qo'shinini tor-mor etdi.

Bu ikki g'alabaning uzoq oqibati bo'ldi: Oltin O'rda shaharlari vayron bo'lib, ipak yo'lining shimoliy tarmog'i izdan chiqdi va savdo Temur nazoratidagi janubiy yo'nalishga siljidi.

1398-yilda u Dehli ustiga yurish qildi. 1402-yilda Anqara yonida usmonli sultoni Boyazid I ni mag'lub etib, asirga oldi. Bu jang Usmonlilar davlatini bir necha o'n yilga orqaga surdi va Konstantinopolning qulashini kechiktirdi.

Temur 1405-yilda Xitoy tomon yurish boshlagan paytda O'tror shahrida vafot etdi.

Me'morchilik va ilm

Temur zabt etilgan o'lkalardan hunarmandlar va me'morlarni Samarqandga ko'chirgan. Natijada poytaxtda davr uchun ulkan inshootlar qad ko'tardi: Bibixonim masjidi, Go'ri Amir maqbarasi, Turkistondagi Ahmad Yassaviy maqbarasi shular jumlasidan.

Uning davrida Samarqand savdo va hunarmandchilik markaziga aylandi. Saroyda tarixchilar va shoirlar faoliyat yuritgan. 1401-yilda Damashq yaqinida Temur mashhur arab tarixchisi Ibn Xaldun bilan uchrashgan — tarixchi bu suhbatni o'z asarida batafsil yozib qoldirgan.

Merosi

Temur asos solgan sulola — temuriylar — bir asrdan ortiq hukmronlik qildi. Uning nevarasi Mirzo Ulug'bek Samarqandda rasadxona qurdi, avlodi Bobur esa Hindistonda yangi davlatga asos soldi.

Unga nisbat beriladigan "Temur tuzuklari" asari davlat boshqaruvi qoidalarini bayon etadi. Bugungi O'zbekistonda Amir Temur davlatchilik tarixining muhim siymosi sifatida qaraladi; Toshkentdagi markaziy maydon va muzey uning nomi bilan atalgan.